1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОН АРАЗЫНЧЕ КИРЕР МУРНУНДА

Россияның Шииткел күүселдезиниң федералдыг албанының ТР-де эргелелиниң № 1 эдип-чазаар колониязында кежээки (ээлчеглиг) ниити өөредилге школазы, 304 дугаар профессионал училище ажылдап турар. 2016 чылдан бээр өөредилге чериниң директору – Сергей Николаевич Коссов.
Тус училище 2016-2017 өөредилге чылында 470 шииттиргеннерни ажылчын мергежилдерге (каңнакчы, дашчы, бызаңчы, машинист-кочегар, машина септекчизи, электромонтер дээш оон-даа өске) өөреткен. Күш-ажыл рыногунда белен-селен тывылбас печка салып билир улусту база мында белеткеп турар. Эдип-ча­заар колония шииттирген кижи бүрүзүн хосталгаже үндүрерде, ажылчын мергежилге өөреткен турар ужурлуг. Ажылчын мергежилдерден аңгыда,  дээди эртем чедип алыр күзелдиглерге орук ажык. Шииттирген кижилерге кызып өөрениринге сорук киирип турар бир чылдагаан – хосталгаже хуусаадан эрте (УДО) үнүп болурунуң аргазы. 
Мастерскаяларже кире бээр­ге, ханада шкафтарда ыяш, чо­нар-даштан кылган суй белектер, Тываның бойдус-чурумалын, аң-меңин чураан чуруктар эңмежок. Оларның аразында чонар-даштан янзы-бүрү дириг амытаннар (арзылаң, аът, теве, буга, өшкү, сарлык, улу…) дүрзү-хевирлери көскү черни ээлеп турар. Училищениң доозукчулары өөредилгезин доозуп тура, албан-биле түңнел ажылын ду­жаар дээрзин училищениң бүдүрүлге өөредилгезиниң мас­тери Александр Иванович Пис­кунов чугаалады.
Ногаажыдылга мастери деп мергежилге өөренип турарлар теплицаларга, дузалал ажыл-агыйларынга ногаа аймаан тарып, элбек дүжүттү ажаап турар. Аңаа немей ногаа аймаа дузаар мастерлерни база белеткеп эгелээн. Олар № 3 эдип-чазаар колонияның консерва бүдүрер цегинге күзүн ажылдап кириптер. Бо мергежилди өөренип  алган шииттиргеннерниң аразындан  хосталгаже үнгеш, хоорайга, сумуларынга боттарының  хуу ажыл-агыйын ажыдып ап турарлары база эвээш эвес.
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң эгелекчи саналы-биле кожууннарда көдээ ажыл-агыйларны деткиир тускай сорулгалыг программа ажылдап турар. Ынчангаш күзелдиг шииттиргеннерни боттарының ажыл-херээн ажыдып алырынга, кандыг документилер чыырынга, бизнестиң оон-даа өске чажыттарынга Биче-оол Мешбен-оолович Монгуш өөредип турар. Черле ынчаш, ажылчын мергежилдер доозуп алырга, ажыл-агыйны хоорайга-даа, суурга-даа тып алыры белен. Шииттиргеннерни № 1 эдип-чазаар  колонияның девискээринде автомашина септээр 3 мастерскаяда, мебель чазаар цехте ажылдарже хаара туткан.
Россияның Шииткел күү­сел­де­зиниң федералдыг алба­нының ТР-де эргелелиниң хүн­дүлүг дыштанылгаже үнген офи­церлери Павел Семенович Ко­корин, Сергей Филиппович Почерняев, аңгы-аңгы чылдарда директорлары Юрий Николаевич Колдаев, Марат Валентинович Нагимов, бедик арга-дуржулгалыг энергетик Седип Бартуович Ондар дээш оон-даа өскелер амгы үеде училищеде ажылдап турар.  
Училищениң өөредилге бү­дү­рүл­гезиниң ус-шевер башкылары: Россияның чурукчу­лар эвилелиниң кежигүнү, Санкт-Петербургтуң күрүнениң технология болгаш дизайн уни­верситединиң доозукчузу Экер-оол Сергеевич Салчак, Тыва­ның чурукчулар эвилелиниң ке­жи­гүнү Василий Бавыштаевич Куулар. Олар училищениң өөреникчилеринге арга-дуржул­газын, сүмелерин дамчыдып берип турарындан аңгыда, рес­публика, регионнар аразының делгелгелериниң, мөөрейлериниң идепкейлиг киржикчилери.
№ 4 колонияда өөредилге-консультация төвү, Истелге изоляторунда (СИЗО) өөредилге класстарында назы четпээн уругларны өөредип турар. № 4 колонияда кидис бүдүрүлгезин ажыдары планнаттынган. Кидис идиктер өер мастерни Москва хоорайга өөредири көрдүнген. Шагаан-Арыг хоорайга база бир профессионал училищени ажыдар дугайында айтырыгны шиитпирлеп турар. 
Эң чидиг айтырыг – хосталгаже үнген кижилерни чаа байдалга чаңчыктырары. Оларның эрге-ажыы, ажыл-агый тывары база бажың-балгатче киир бижидилгези, эмчи дузазы дээш оон-даа  өске айтырыглар талазы-биле кичээлдерни, дугуржулгаларны чорудуп турар. ТР-ниң Чурттакчы чонну ажылче хаара тудар агентилел-биле керээ езугаар №1, 2 эдип-чазаар колонияларда ажыл-агый рыногунда байдалды билип алыры-биле тускай терминалдарны тургускан.
Бедик мергежилдиг ортумак эртемниг ажылдакчыларны 10 айның дургузунда белеткээн соонда, дипломну тыпсыр. Олар улаштыр дээди өөредилге черлеринге өөредилгезин уламчылап болур. Арткан мергежилдерге шииттиргеннер 5 ай өөренгениниң соонда, дооскан дугайында херечилелди алыр. 
Училищениң доозукчузу, 26 харлыг, Денис Лазарев-биле чугаалаштым. 
“Өөренирге, үе дүрген эртер. Мен мында 8 чыл кеземче херээн­ эрттирдим. Ам-даа 13 чыл 6 ай арткан. Училищеге машина септекчизи, каңнакчы,  печка кылыкчызы мергежилдерни чедип алдым. Өөрлерим-биле найыралдыг мен. Башкыларым арга-дуржулгалыг болгаш быжыг билиглерин дамчыдып турар. Бистиң бөлүүвүсте 25 кижи өөренип турар. Мен бодум Алтайдан мен. Улаштыр дээди эртем чедип алыры-биле билдириишкинни база киирдим. Хоойлу-дүрүм хажыдып, кем-херек үүлгедиишкини кылганымга хомудап тур мен” – деп ол чугаалады. 
Шииттирген кижилерге дээ­­­­ди өөредилге чедип алыры-биле Россияның Шииткел күүселдезиниң федералдыг албанының ТР-де эргелели «Синергия» университеди-биле ырактан харылзажып өөренир керээни чарган.  № 1 эдип-чазаар  колонияның кижизидилге талазы-биле килдистиң начальниги, майор Сергей Виктор­ович Бурмакинниң чугаазы-биле алырга, херек адаанда орар улуска 6 айның өөредилге программазын планшетче киир бижип бээрге, олар өөренир. Шылгалдаларны, сессияларны тест-айтырыг аргазы-биле флешкага программа езугаар дужаар. Шииттиргеннерниң күзели-ле бар болза, олар каш-даа мергежилге өөренип ап болурун майор немеди.
Пекарня чанынга чоокшулап кээривиске, хлебтиң чаагай чыды чытталып келди. Ында ажылдап турар хлеб быжырыкчызы 33 харлыг Виктор Дюпин-биле чугаалажыр аргалыг болдум. Ол Приморск крайга төрүттүнген. Мында кеземче херээн 6 чыл эрттирип турары бо. Хосталгаже үнеринге чедир 2 чыл 9 ай арткан. Хлеб быжырарын аңаа өөнүң ишти өөреткен дээрзин ол чугаалады. Пекарняга Викторну 3 хонук дургузунда өөреткен соонда, 2013 чылдың март айдан эгелеп, ажылдап кирипкен. Бир хүнде-ле ооң ээлчээ 432 хлебти быжырып турар. Пекарняда 6 хлеб быжырыкчызы, макарон аймаа кылыр 2 кижи ажылдап турар. 
Россияның Шииткел күү­сел­дезиниң федералдыг албанының ТР-де эргелели хосталгаже үн­ген база шииттирип чораан кижилерни ажылчын мергежилдерге өөредир, оларны хосталгаже белеткээр сорулгазынга дүүштүр шыңгыы, ак-сеткилдиг ажылдап турарын эскердим. 
Шииттиргеннерниң аразындан аныяк оолдарны эскерип болур. Олар хып дээн аныяк назынын тенниг дузак артында эрттирип турары хомуданчыг. Бо дээрге, өг-бүле тудар, ажы-төлүн азыраар, ажылдаар кончуг үе-дир. Шииттиргеннер өөренип, келир үеже бүзүрел-биле көрүп, түңнелдерни үндүрүп, бурун­гаар көрүштүг ажылдап, шыңгыы боданып, шүгдүнүп эгелээнинге бүзүрээр апаар.
Кем-херекти үүлгеткеш, суд­туң берген хуусаазын үзе бас­каш, хосталып келген улуска болур-чогуур дузаны күрүне көргүзүп турар. Эртем чок болза, өөредир, номчуттунар дизе ном саңы бар, кино, теледамчыдылга көрүлдезин организас­таан, православ, сарыг, ислам шажынның чүдүкчүлеринге дуган-хүрээни тудуп тургускан. Шииттирип, хос­талгазын казыттыргаш, чогуур хуусаазы кээрге, хоругдалдан үнүп турар кижилер колдуунда аныяк, ажыл-агый кылып шыдаптар эр кижилер боор. Частырыгны кылгаш, ооң кеземчезин көрген болганда, түңнелдерни үндүрүп, «тайып ужар, даянып турар» дээн угаадыгда дег, олар чон аразынче кирер, чурттаар апаар­лар.
Дээди эртем чедип алган дипломнуг кижи ажыл тыппайн турда, херек адаанга чораан кижилерге оон-даа берге болгай.  Ынчалза-даа ха-дуңмазы-биле туттунчуп алгаш, ажыл-агыйын эгелеп чоруй барган улусту көр­геш, ылаңгыя көдээде, боду күзелдиг, туруштуг болза, амыдырал чайгаар чогуй бээр-дир деп бүзүрээр бис. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары.
Чуруктарда: Александр Пискунов өөреникчизи Денис Лазаревке билиглерин дамчыдып тур.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.