1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧУГУЛА АЙТЫРЫГЛАРНЫ ЧУГААЛАШКАН

.Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол хамаатылар хүлээп алыышкынында республиканың элээн каш эң-не чугула айтырыгларын сайгарып чугаалашкан

Эм шынарлыг Дус-Хөл хөлдүң камгалалы, Кызылдың чуртталга фондузунуң капиталдыг септелгези база бажың чанының девискээрлерин чаагайжыдары, уран чүүлдүң чаа студиязын ажыдары – темалар ол. 

«Дус-Хөлдуң курлавырларын камгалап, ону келир салгалдарга кадагалап арттырарының эң-не шыңгыы хемчеглерин профессионал эксперттер-биле хүлээп алырынга белен мен – деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол хүлээп алыыш­кын үезинде чугаалаан. – Нормативтиг эрге-хоойлу база албан езузунуң өске-даа документилерин хүлээп алгаш, эң чоокку бо үеде ол айтырыгны Чазак деңнелинге сайгарып көөр бис». 

Сибирьжилерниң ынак хөлүнүң экологтуг камгалалының база чурттакчы чонну кадыкшыдарын чурумчудар хемчеглерни хүлээп алыры чугула деп теманы дефектолог башкы Надежда Каң-ооловна Тулуш көдүрген. 

«Хөлдү шинчилээш, мындыг түңнелди кылдывыс – суу-даа, аржааны-даа, малгажы-даа эм шынарлыг. Маңаа курорт-санаторлуг комплексти тудуп, эмнээшкин-кадыкшыдылгалыг ажыл-чорудулганы чорудары күзенчиг» – деп, башкы демдеглээн. 

Хөлде ажылдап турар арендаторларның хөй кезиинде ындыг хевирлиг ажыл-чорудулгага чөпшээрел бижик чок, чүгле турисчи ачы-дуза көргүзер ажылдыг. 

«Хөл онза хайгааралдыг бойдус девис­кээри деп эрге-байдалдыг. Ындыг болзажок, тус чер курорту деп эрге-байдалды тыпсыр-даа болза, курорт ажыл-чорудулгазынга негелделер дыка шыңгыы дээрзин билзе чогуур» – деп, Надежда Тулуш дыңнаткан. 

Таңды кожууннуң девискээринде эм шынарлыг хөлдү камгалаар дээш, ооң эмнээр курлавырлары катап тургустунгужеге чедир хаап болур шыңгыы хемчеглерни алырынга беленин Тываның Баштыңы чугаалаан. Сибирьниң булуң бүрүзүнден муң-муң кижилер дыштанып, эмненир дээш чыл санында Дус-Хөлче кээп турарын ол айыткан. 

Кызыл хоорайда чуртталга фондузунуң капиталдыг септелгезиниң база бажыңнар чанында девискээрлерни чаагайжыдарының темазы – Тываның Баштыңының хүлээп алыыш­кынында база бир айтырыг болган. Кызыл хоорайның чурттакчызы Алла Михайлов­на Струкова чуртталга-коммунал ажыл-агыйының башкарыкчы компанияларының база чуртталга бажыңының ээлериниң эштежилгезиниң ажылының шынарын чугаалаан. 1975 чылдан бээр чурттап олурары бажыңга  мынчага чедир чаңгыс-даа септелге кылбаан. 

Мооң мурнунда шериглер чурттап турган бажыңның крышазы, вентиляциязы, подвалы, бажың чанының девискээри баксыраанын ол демдеглээн. Чүгле бажыңда эвес, а ол чоок-кавының девискээринге чурумну киирери  — баштай кылыр ажылдар ол дээрзи, чугаа кадында билдинген. Ол ажылдарга чүгле эрге-чагырга эвес, а бажыңның чурттакчылары база киржирин дугурушкан. 

Наталья Бюрбюевна Баир бажыңнар чоогунда девискээр дугайында теманы уламчылап, Щетинкин-Кравченко кудумчузунда, 75 дугаар бажыңның суг дамчыдар хоорзаларынга база подвалынга улуг септелге ажылдарын чорутканы дээш, четтиргенин илереткен. «Бисте уруглар дыка хөй, дыштанылга база үези, бичежек-даа болза, уруглар ойнаар шөл болза» – деп, ол дыңнаткан. 

Уруглар ойнаар шөл тудуп бээр болза, хөй квартиралыг бажыңны ажыглалга кииргенден бээр 50 чыл болганынга эки белек ол деп, чугаалаан. Бажың чоогунуң чаагайжыдылгазын бодунга хүлээнип алган Кызылдың мэри В.Т. Ховалыгны Наталья Баир хөй квартиралыг бажыңның август 9-та демдеглээр юбилейинче чалаан. 

Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол Тываның алдарлыг артизи Сайлык Оммунну база хүлээп алган. «Звезда» телеканалга бүгү-росийжи мөөрей соонда ады алгаан талантылыг ыраажы кыс салым-чаяанныг уругларга вокал студиязын ажыдып алыксап турарын чугаалаан. «Оран-саваны тыварынга албан дузалажыр бис. Чаа лицейлиг, хайымныг «Спутник» микрорайонунга бооп болур. Ында культура болгаш уруглар төптери чедишпес» – деп, ужуражылга соонда Шолбан Кара-оол социал четкиде бодунуң арынынга бижээн.

ЭЭЛЧЕГЛИГ ХУРАЛГА

Республиканың террорга удур комиссия­зының ээлчеглиг хуралынга Тываның Баштыңы Ш. Кара-оол, ТР-ниң Дээди Хуралының (парламент) Даргазы К. Даваа, ТР-де федералдыг инспектор Ш. Монгуш болгаш республиканың шеригжиткен структураларының удуртукчулары, ко­жуун чагыргаларының тус черде айыыл чок чорукту хандырар комиссия кежигүннери киришкен. 

Видеохарылзаа-биле эрткен хуралдың хүн айтырыынга элээн каш айтырыгларны чугаалашкан. 

Тус чер чагыргаларының органнарының националдар база шажыннар аразында хүндүткелдиң идеязын аныяктарга угаа­дыр талазы-биле хемчеглерни эрттирип турары; Россия Федерациязының Президентизиниң 2012 чылдың июнь 14-те 851 дугаар­лыг «Кижиниң, нии­тилелдиң болгаш күрүнениң айыыл чок чоруун хандырар талазы-биле хүлээп алган немелде хемчег­лерде көрдүнген террорисчи айыылдың деңнелдерин көөр чурум дугайында» Чарлыында айыттынган хемчеглерни боттандырарынга Тыва Республиканың муниципалдыг өөредилгезиниң хүлээп алган хемчег­лерин база аңаа беленин; Сентябрь 3 – террор-биле демиселге удур эп-сеткил каттыштыралгазының хүнүнге тураскааткан ниитилел-политиктиг хемчеглерни белеткеп, ону эрттирерин; террорга удур база диверсияга удур камгалалдыг категорияда кирип турар ТР-ниң Чылыг-энергетика комплекизиниң объектилериниң кайы хире белеткелдиин чугаалажып көргеннер. 

Шупту муниципалдыг тургузуглар террорга болгаш экстремизмге удур профилактиктиг ажылдарны тускай бадылаан план езугаар эрттирип турар. Эп-сеткил каттыштырылгазының хүнү, Шагаа база Масленица чоннуң байырлалдары, «Делегей чоннарының фестивалы», «Чоннарның болгаш нацияларның найыралы», «Россия – сен биле мен», «Россия – хөй националдыг чурт» дээн ышкаш хемчеглер аңгы-аңгы чоннарны хаара туткан. 

Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол муниципалитеттерниң ол талазы-биле ажылынга бодунуң бодалын илереткен: «Чүгле айыыл чок чорук ведомстволарының удуртукчулары эвес, а тускай эксперттер база амгы үениң Тывазы — националдар аразында эп-найыралдың болгаш турум чоруктуң девискээри дээрзин бадыткаан. Карактың шыйыы, кештиң өңү, дыл-домаа, шажын-чүдүлгезинче көрбейн, бот-боттарывысты деткижип, эп-найыралдыг Сибирьниң дош­кун байдалында чурттап чоруурувус шын. Кандыг-даа ниитилелде тайбыңны болгаш чөпшээрежилгени быжыглаар шудургу ажыл херек. 

Муниципалдыг тургузуглар-биле видео­конференциялыг харылзаа шугумунга террорга удур комиссияның хуралын эрттирдивис. 

Бо хүн республиканың террорга удур комиссиязының ажылынга аныяк-өскен ортузунга чоннарның эп-найыралын быжыглап, чүдүлгелерни хүндүлээринге тус чер чагыргаларының кылып чорудуп турар хемчеглерин сайгарып чугаалаштывыс. Каа-Хем кожуун чагыргазының национал чоннарны каттыштырган орус культура фестивалы дээн ышкаш, эрге-чагыргада чедиишкиннер бар. Чөөн-Хемчик кожуун чай санында «Үстүү-Хүрээ» делегей фес­тивалын эрттирип турары, эр хей! Өске муниципалитеттер база бодунуң «онзагайын» тып, олардан арга-дуржулганы алыры чугула. Ындыг хемчеглер дыка улуг ужур-уткалыг. База бир эки чедиишкин – Тывада чоннарның уруглар ассамблеязын тургусканы. Хоорай база көдээ уругларга чайгы дыштанылганың ниити программазы турар ужурлуг дээрим ында. Шажын-чүдүлге организациялары-биле кады ажылдажылга, чурттан үндүр хүрежип турар спортчуларны меге чүдүлгеден камгалаары – ажылдың онза угланыышкыны. 

Шупту муниципалдыг тургузуглар ажылчын болгаш бурунгаар базымче хөөн кирген боор деп бодап тур мен. Республиканың амыдырал-хандырылга объектилерин террордан камгалаарын аңгы чугаалаштывыс» — деп, ол бижээн. 

Шупту муниципалитеттер террорнуң идеологиязынга удур профилактика программалары болгаш планнарын езугаар профилактиктиг ажылдарны чорудуп турарын комиссия дыңнаткан. Өзүп олурар салгалдың патриотчу кижизидилгениң талазы-биле ажылдарда аныяктарның субкультуразынче улуг кичээнгейни уг­лаан. Аныяктарның чаа чогаадыышкынынче хөй-ниитиниң кичээнгейин углаан фестивальдар болгаш шуулганнарга 5 муң ажыг кижи киришкен. Аныяктарга даянып турары таварылга эвес. Специалистерниң бодалы-биле алырга, аныяк кижилер сагыш-сеткил, угаан-медерел, мага-бот болгаш чайгаар өзүлдезиниң онзагайы-биле идеологтуг салдарга дүрген алзыр. Россияда террорга удур идеологияның комплекстиг планын езугаар ниитилел-политиктиг, культура-массалыг хемчеглерни эрттирип турар.

ТР-ниң Чазааның парлалга 

албаны.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.