1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧУРТТАКСАНЧЫГ ЧЫРАА-БАЖЫ

Адалар чөвүлелиниң кежигүннери Белек, Малина Монгуштарның өг-бүлезинде аалдап келгени.
 
Чөөн-Хемчик кожууннуң Адалар чөвүлелиниң кылып чорудуп турар ажыл-ижи көскү, эки түңнелдерлиг деп болур. Оларның удаа-дараа кожуун, сумуларга адалар чыыштарын эрттирип турары чаңчыл болган. Даргазы Болат-оол Самович Кууларга баштаткан чөвүлелдиң демниг командазы бо удаа­да, декабрь 20-де, ээлчег­лиг чыыжын кожууннуң улуг сумуларының бирээзи, ажыл-ишчи чоннуг Чыраа-Бажынга эрттирген. 
Сумунуң чагырыкчызы Зоя Шоюн-ооловна Лопсан коллективи-биле келген аалчыларын чылыг-чымчак уткуп-хүлээп алгаш, сумунуң ниити байдалын таныштырды. Чыраа-Бажы сумузунда ниитизи-биле 1600 чурттакчы чон бар, оларның 804-ү эр хиндиктиг кижилер. Ажылдап шыдаар харык-шинектиг эр кижи саны 326. Ажыл чок эр кижилер хуузунда мал-маган тудуп, картофель, тараазын тарып турар. 15 чолаачы чоннуң аргыштырылгазында, 8 чүък машиназы хөмүр-биле чонну хандырып, сөөртүп эккеп турар. Дыка хөй эр кижилер кат, тоорук, сыын мыйызы чыыр ажылдарда хаара туттунган. Сумунуң чону амыдыралдан чыда калбайн, хөй-ниити ажылдарынга идепкейлиг, респуб­лика чергелиг спортчу маргылдааларга эки киржилгелиг.
Кожууннуң өске сумуларынга бодаарга, бо сумунуң инфраструктуразы улуг — школа, уруглар садтары (бирээзи 2 каът), чыдар эмнелге, аптека, сүт хүлээп алыр пункт, амыдырал хандырылга бажыңы (парикмахерская, идик септээр, даараныр, чазаныр цехтер), почта салбыры дээш чоннуң амыдырап-чурттаарынга таарымчалыг байдал бар.
Сумуда 408 өреге бар, оларның 254-ү дузалал ажыл-агыйлыг, мал-маганныг. Бода мал бажы ниитизи-биле 1800 четкен, чүгле саар инек 600 ажыг. Хой 4 муң ажыг, 16 кыштаг бар.
Чыраа-Бажынга мал-маган өстүрүп, ногаа, картофель та­рыы­рынга дыка таарымчалыг. Картофели-биле Өвүр кожуун­ну, Чадаана хоорайны хандырып, саткан акшазы-биле үндүрүглерин дуглап турарын чагырыкчызы чугаалады. Суму долгандыр арга-эзимде кат-чимис-биле элбек, ынчангаш тус черниң чурттакчылары тайга кежиин четтирип кат, тоорук чыып, кышка эки белеткенип алырлар. Чамдык өг-бүлелер бо чылын картофельди 300 шоодай чедир ажаап алган. Ол чер-чурттуг Чечен дайынының киржикчизи, “Эрес-дидим чорук” ордениниң эдилекчизи Аян Борисович Лопсанның өг-бүлези бо чылын 100 ажыг банка мөөгүнү дузап алганнар. Чыраа-Бажы езулуг-ла амыдыралчы кижилерге чуртташтыг чер-дир деп билдим.
Адалар чыыжының бир хүн­дүлүг аалчызы Тываның Адалар чөвүлелиниң даргазы Хонук-оол Доржуевич Монгуш Чыраа-Бажы ортумак шко­лазының доозукчузу. Ол өскен, өөренип чораан,­ өг-бүле туткан, уругларының төрүттүнген чер-чуртунуң дугайында чылыг сактыышкыннар төөгүп, езулуг-ла эки амыдырап-чурттаар дээр болза чуртташтыг чер бо дээрзин чугаалап турду.
Бир-ле дугаарында “Чебурашка” уруглар садынга аалдап четтивис. Эргелекчизи Сылдысмаа Арзылаңовна Сарыглар баштаан коллектив шупту ак-көк өңнүг чаңгыс аай хептер кеткен, ак кадактарлыг уткуп алдылар. 1958 чылда тургустунган уруглар садында бо хүнде 69 уруг 3 бөлүкте барып турар. Россияның, Тываның гимнинге туктарын көдүртүпкеш, уруглар башкылары-биле “Мен тыва мен” деп ырыны, “Эр кижи кандыг боорул?” деп шүлүктү  күүсеттилер. Патриотчу кижизидилге, келир үениң чурт камгалакчылары, езулуг эрлерни мында кижизидип турар деп чүүл көстүп турар. “Уруглар албан черлеринге хүреш” деп чаа төлевилелди боттандырар сорулга-биле ортумак болгаш улуг бөлүктүң бичии оолдарының аразынга хүреш маргылдаазын байырлалдарда эрттирери чаңчыл болган. Бо удаа база-ла тыва идиктерин, содак-шудаан кедирген бичии мөгелер хүрежиринге белен турлар. Улуг хүрештерде ышкаш девип, чодазын часкааш, холдарын тудушкаш, хүрештиң аргаларын ажыглап турда, бир-ле улуг мөгелер дег. Шүүлген 3 мөгеге медальдарны кедиргеш, чигирзиг белектерни сөңнээн. Чыраа-Бажының бичии арзылаң мөгези Чамыяңга Адалар чөвүлелиниң мурнундан бир шоодай рис крупаны, а Хонук-оол Доржуевич бодунуң өмүнээзинден ада-иезинге 1 муң рубльди тывысты.
Дараазында адалар чөвү­ле­линиң кежигүннери Чыраа-Бажы ортумак школазынга эр башкылар болгаш школачы оолдар-биле ужуражылганы эрттирген. Школаның аныяк директору Эдуард Монгуштуң удуртулгазы-биле 43 башкы 274 өөреникчини өөредип-кижизидип турар. Шко­ланың коллективи ужуражылгага шыырак белеткенген — хана­лар­да эр кижилерге, адаларга ту­раскааткан шүлүктер, үле­гер домактарны бижээш аскан, концерт программазын-даа бе­леткеп алган болду. Аңаа Хо­нук-оол Доржуевич, Болат-оол Самович, Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл кожууннарның шериг комиссары Омак Юрьевич Бызытпаа, Чадаана хоорайның спорт школазының башкызы Алага Николаевич олар тус-тузунда илеткеп, оолдарны эки өөренирин, спортка хандыкшылдыг болурун, үлегерлиг чаңгыс чер-чурттугларынга чоргаарланып, оларга деңнежир дээш, сагылга-чурумнуг, ажылгыр-кежээ болурун чагып-сургап, өөредиглиг арга-сүмезин катканнар. Школаның оран-савазы эргижирээн-даа болза, ишти арыг, силиг, чылыг, чырык. Бир онзагай чүүл — школаның столоваязында, изиг чем-биле өөреникчилерин хүнде бир катап халас чемгерип турарын директору Эдуард Омак­ович чугаалады.
Улаштыр Ооржак Хорагай­ аттыг сумунуң клувунга четти­вис. Ында суурнуң чону шагда-ла чыылган, адалар чөвүлелиниң кежигүннерин, аалчыларын манап тур. Чыраа-Бажын хөөмей­жилер чурту дээр болгай. Ол чер чурттуг сураглыг хөөмейжилер Ооржак Хорагайны, Геннадий Донгакты, Өлзей-оол Сарыгларны адаарга-ла чедер. Ооржак Хорагай игилдеп, сыгыртып, хөөмейлээр, каргыраалап ора, удур боду чогаадыр салым-чаяанныг өгбе. Игил ойнаар талазы-биле Тывада кайгамчык кижилерниң бирээзи чораан. 1969 чылда Москвага Бүгү-эвилелдиң фестивалынга лауреат атты алган сураглыг хөөмейжи. 
Келген аалчыларга тус чер­­­­ниң культура ажылдакчыла­ры, школачылар адаларга ту­рас­каат­кан оюн-көргүзүүн ба­раал­гатты. Ылаңгыя Чадаана хоо­райның культура ордузунуң уран чүүл удуртукчузу Эртине Хо­валыгның “Буян-Бадыргы” деп ырызын улуг сонуургал-биле дыңнадывыс. 
Кандыг-даа чыыш, байырлал шаңнал-мактал чокка эртпес болгай. Чыраа-Бажы сумузунуң ажыл-ишчи, кызымак чонунуң төлептиг оолдарын, үлегерлиг адаларын шаңнап-мактаан. Сумунуң хүндүлүг хамаатызы атты Анатолий Шүүлеевич Кууларга, Өнер-оол Мончук-Кол­ович Донгакка, Александр Сонай-оолович Сарыгларга, Николай Чимит-оолович Кууларга, Аян Дадар-оолович Дагба-Доржуга тывыскан. Хүндүлел бижиктер-биле Кежик Анатоль­евич Монгушту, Орлан-оол Хогбалдайович Кууларны, Валерий Ак-кысович Монгушту, Буян Каа­дыр-оолович Кууларны, Эрес-оол Очурович Монгушту, Орлан Марш-оолович Монгушту шаңнаан. ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының Хүндүлел бижиктеринге Анатолий Шүүлеевич Куулар, Ойнар-оол Намзылович Донгак төлептиг болган. 
Сумунуң хоочун чурттакчы­лары Оолак Кара-Сал, Өнер-оол Донгак өг-бүле, ажы-төл ки­жизидилгезиниң ай­ты­рыг­ларының дуга­йында, төө­гүзүн ханы билирин, бойдузунга ху­мага­лыг болурун, мал, чер ажылынга салгалды өөредир болза эки дээн боттарының арга-дуржулгазын чугаалап, мерген, угаан­ныг чагыг-сөзүн берген.
Ужуражылга соонда сумунуң эң-не үлегерлиг, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелериниң бажыңнарынга четтивис. Бир дугаар барган ба­жыңывыстың ээлери 9 ажы-төлдүг Белек Хеймер-оол­ович биле Малина Владимировна Монгуштарның өг-бүлези. Ба­жыңның эр ээзи малын кадаттан уткуп, кажаалап тур. Хериминиң ишти машина-балгат, мал-маган кажаазында чылгы мал, инек долган ылап-ла ажылгыр-кежээ кижилер ында чурттап турар дээрзи көскү. Бажың ишти хоорайның чаагайжыды кылган квартиралары ышкаш септеп-каас­таан, арыг-силиг, чылыг, чы­рык. Бажыңның кыс ээзи аъш-чеми-биле бисти хүндүледи. Ын­да шупту боттарының кылган аъш-чеми: янзы-бүрү вареньелер, дузаан ногаа, ак чем, далгандан быжырган, хаарган боова, боорзак дээш шупту бар.­ Бо күзүн 5 бидон инек-ка­раа, 3 бидон көк-кат чыггаш, ва­реньелеп алганын Малина Владимировна чугаалады. Олар­ның улуг кызы студент, 6-зы школачы, 2-зи уруглар сады барып турар. Малина Владимир­овна “Салгал” уруглар садының эргелекчизи. Уруглар албан черинде ажылдап турар болгаш, ажы-төлүн эки кижизидип, сонуургалының аайы-биле уштап-баштап, деткип турар. “Ажы-төлүвүстү келир үениң төлептиг келиннери, күдээлери болзун дээш, ажыл-ишке өөредип, эки аажы-чаңга кижизидип турар бис. Ажы-төлге мал өстүрбес болза хей, ынчангаш келир үеде кыштагга мал-маган тудар сорулгалыг бис” – деп, ол чугаалады. Өг-бүлениң ээлери кайызы-даа сумунуң идепкейжилери. Малина Владимировна кожуунга “Супер-мама” деп мөөрейниң дээди шаңналын алган. Респуб­лика чергелиг “Өгбелерим төө­гүзү” деп мөөрейге бүдүн өг-бү­лези-биле киришкеш, 3-кү черге төлептиг болганнар. Байырлажып тура, 9 харлыг оглу Ачыты “Ачам меңээ эң-не эргим” деп шүлүктү номчааш, “Мамочка милая моя” деп ырыны ырлааш, үдедилер. Өг-бүлениң ээлери кайызы-даа чартык өскүс өс­кен болгаш, амыдыралчы, эрес-кежээ болганнар, чурттаар оран-савазын, малының кажаа-хораазын эр ээзи боду кылып алган, эртенден кежээге чедир мал-маганын кадарып, чай чок ажылдап хүнзээр.
Херел Александрович биле Чечек Намзыновна Шагжылар база 9 ажы-төлдүг. Бажыңның эр ээзи школада күш-культура башкызы, кыс ээзи садыгжы мергежилдиг, амгы үеде чаш уруун азырап олурар. Бажың-балгады арыг-силиг, аштыг-чемниг, хериминде хаван, дагааны тудуп турарлар. Оолдар, кыстарының чурттаар өрээлдерин аңгылаан, эңме-сескелиг. Чечек Намзын­овна кыс дуңмазы-биле стол сыңмас чаагай аъш-чеми-биле бисти хүндүледи. Тыва аъш-чемден аңгыда, япон кухняның суши деп амданныг чемин бе­зин делгеп салган онзагай улус болду. Херел Александрович боду спортчу болгаш, ажы-төлүн спортка хандыкшыдып кижизидип чоруур. Улуг 5 класс кызы хүрежир, кик-бокс сонуургаар болган.
Ол хүн сумунуң хүндүлүг ха­маатызы атты алган Аян Та­дар-оолович Тагба-Доржу бажы­ңынга аалчыларын база-ла аш­тыг-чемниг, изиг сүттүг шайлыг уткуп алды. Ол 5 ажы-төлүн, өөнүң ишти аарааш, "бурганнай" бээр­ге, чааскаан азырап олурар. Аян Тадар-оолович ооң мурнунда Кызылга “Серебрянка” санато­рийге хлеб быжырыкчылап ажылдап турган. Ооң ээлчээн ында дыштанган чон дыка манаар, чүге дизе ооң быжырган хлеви бир онзагай, чаагай дээр. Ол уругларының иези чок болурга, улуг чидиригге таварышкаш, ам ажылдавайн ажы-төлүн азырап олурар. Уругларының эң-не улуу 7 класс. Чаңгыс кызы 5 класста, Сайсуу дуңмаларын алчыр, карактажыр ачазының улуг дузалакчызы. Аян Тадар-оол­ович Чыраа-Бажының үлегерлиг, ажылгыр-кежээ, арага-дары ишпес адаларының бирээзи. 
Бо барган үш өг-бүлелерге Чөөн-Хемчиктиң адалар чөвү­лелиниң кежигүннери кел чыдар Чаа чыл-биле байыр чедирип, чылыг-чымчак сөстерин илереткеш, деткимче кылдыр амыдыралга эң-не херек аъш-чемни тывыскан.
Ажыл-ишчи, ырлыг-шоорлуг, хүндүткелдиг Чыраа-Бажынга Адалар чыыжы мынчаар эрткен. Ам дараазында Чөөн-Хемчиктиң Адалар чөвүлели, Чаа чыл бүдүүзүнде, декабрь 26-да, Чадаана хоорайга бо чылдың ажыл-ижин түңнеп, келир чылдың планнарын бадылап, улуг чыыш хуралды эрттирерлер.
Алдынай СОЯН.
Вячеслав МОНГУШТУҢ тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.