1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧУРТТАЛГАЗЫ - АЖЫ-ТӨЛҮНДЕ

Тыва чон шагдан бээр чаш уругларны бодунуу азы өскении деп ылгавас, деңге көөр чо­раан. Эптиг демниг аалга чаштар дээш сагыш човаашкын, кичээнгей, оларга ынак сеткил – черле са­гыт­тынып чораан чаагай чаңчыл.
Республикада уруглар азырап ап турар буянныгларның саны чылдан чылче көвүдеп турар. Бо чүүлүмнүң маадыры – 12 уругларның авазы Уран Бюрбюевна Ооржак. Ол Чөөн-Хемчик кожууннуң Чыраа-Бажы сумузундан. Школаны дооскаш, найысылалга повар мергежилге өөренип алгаш, “Чыраа-Бажы” совхозунга чемненир черге улуг поварлап бир чыл ажылдааш, улаштыр Барнаул хоорайның көдээ ажыл-агый техникумунга бухгалтер мергежилди чедип алган. Хуваалда езугаар Бай-Тайга кожууннуң төвү Тээли суурже көжүп, хереглекчилер ниитилелинге (райпога)  26 чыл дургузунда бухгалтерлеп ажылдаан. 
Бай-Тайга кожуун чагыргазының ажаалда-тежээлде болгаш хайгаа­рал (опека) килдизиниң даргазы Любовь Күжүгет Уран Бюрбюевнага чаңгыс оглунга эш кылдыр немей уруг­лар азырап алырын сүмелээн. Буянныг үүлени кылыр бетинде инспекторлар ооң улуг, делгем бажың-балгадын, бичии уруг азырап алырының шупту хоойлуга дүгжүр талаларын өөренип көрген. Делгем бажыңындан аңгыда, чунар-бажың, машина тургузар чер, улуг огороду-даа бар болган.
Сес харлыг оглу Ай-Херел-биле сүмележирге, дораан чөпшээрешкен. Чүге дизе ол чааскаанзыраар турган. Авазы ажылдап турар үезинде ол кудумчуга эштери-биле ойнап хүнзээр. Олар дуңмалары, акы-угбаларын эдертип алгаш кээрге, иштинде база кады төрээннерлиг болуксап турган. 
Уран Бюрбюевна боду 10 ажы-төлдүг улуг өг-бүлеге өскен болгаш, бажыңынга хөй уруглар маңнажып, оларның өткүт каткызы чаңгыланырын күзээр турган. Оглу авазын: “Акыларымны, дуңмаларымны кажан алыр бис” деп амыратпайн туруп берген.
Шиитпирни үш ай дургузунда деңзилеп, херек документилерни чыгган соонда, 2006 чылда рес­публиканың  школа-интернадындан 2 оолду, Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоорайның хоргадал черинден (приют) 3 кады төрээннерни азырап алган. Ай-Херел хары угда 1 акылыг, 4 дуңмалыг апарган. Каш чыл эрткенде баштайгыларынга 6 уругну немей азыраан. Уругларының шуптузунуң аажы-чаңы топтуг-томаанныг болганын иези чугаалаар. Ынчангаш чаа байдалга чаңчыгып өөрениринге үр үе-даа негеттинмээн. Амгы үеде хөй ажы-төлдүг ава уругларының аажы-чаңын, күзелдерин, сонуургалдарын беш салаазы дег эки билир.  
Улуг оглу Сайын-Херел Чечен Рес­публикада керээ езугаар ажылдап турар. Ай-Херел биле Аржаан шеригде. Дөрткү оглу Артыш аалында малын малдап турар. Алдызы Кызылдың 9 дугаар школазының өөреникчилери, хеймерлери Кундус­туг суурда “Че­лээш” уруглар садында. Олар хүнзедир, хондур ажылдаар бөлүкте. Дыштаныр хүннерде авазы ап алыр. 
Хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, 2014 чылда уруглары-биле Кызылда 3 өрээлдиг квартиразынче көжүп ап, ында чурттай берген. “Амгы үеде мээң мергежилим – ие” деп, Уран Ооржак өөрүп чугаалаар. Ол-даа шын. Он ийи уруглуг аваның ажылы, даң адар-ла, эгелээр. Хөй санныг ажы-төлүн школа, уруглар садынче үдээр, оларның эртенги,  дүштеки, кежээки аъш-чемин белеткеп турда-ла, хүн эрткени билдинмес. Ада-ие хуралдары, оларның байырлалдарынче барып турда черле төнмес. 
Уругларның-даа, оолдарның-даа өрээлинде ийи каът оруннар, телевизор, компьютер, ноутбук, тренажер дээш шупту херек эт-сеп бар. Коридорда бокс грушазын база аскан. Оолдар хүреш, бут бөмбүү, хол бөмбүүнүң секцияларынче, уруглар даараныр бөлгүмче барып турар. Оларның шаңнал-макталдары бажыңының ханаларында сыңмастаан.
Бажың ажылын график езугаар уруг бүрүзүнге онаап каан. Бирээзи аяк чуур, өскези аъш-чем кылыр, үшкүзү бажың эмгелээр... Амгы үеде хеп чуур машина, чем чылыдар тускай чалгыгларлыг суугу, электрилиг доңгуу дээш оон-даа өске техника аваның ажылын чиигеткен.
Өг-бүле Чыраа-Бажында аалында шээр, бода, чылгы малды тудуп турар. Авазының уругларынга айтып берген анай, хураган, бызаазы оларның келир үеде мал-маганының эгези. Чайгы дыштанылгазында олар аалынга өшкү, хоюн кадарар, инектерин саар, сүдүн тыртар, ыяжын чарар, суглаар... Уруглар бичиизинден тура ажыл-агыйга, мал-маганга ынак кылдыр өөренип-кижизиттинип турар. Күзүн “Кымның чижин соп алыр бис?” – деп айтырарга, уругларның кайызы-даа ыыттавас дээрзин авазы каттырып чугаалаар.
Кыжын “Тайга” станциязынче, чайгы үеде эм шынарлыг Дус-Хөл, Хадың хөлдерге дыштаныры-биле чоруптарда өг-бүлениң 7 олуттуг “Toyota” маркалыг автомашиназы кезээде белен. Оон аңгыда олар чайгы дыштанылга лагерьлеринче болгаш Россияның аңгы-аңгы булуңнарында курорттарга кадыкшылын быжыктырып турар. 
Чем кылырда, ава уругларының күзелдерин өөренгеш, аргаларын тып тургаш, чем кылыр. Оларның эң ынак чеми – бууза. Ону кылырда, оолдары эъдин тыртар, уруглары далганын өйер, бичиилери тудуп турда, хөй эвес үе негеттинер. Авазы чүгле далганын тудуп бээр, чүге дизе уруглары суугадыр-даа, кадыдыр-даа тудуп ап болур болгай. Ийи улуг бууза хайындырар пашка хайындырыптарга, демнии-биле чооглап кириптер. 
Авазы повар кижи болгаш, уруг­ларын амданныг аъш-чеми-биле өөртүр. Байырлалдарда янзы-бүрү холуксаалыг торттарны хары угда 3-4-ү быжырып алыр. Ынак байырлалы – Чаа чыл. Ынчан уругларның чыл дургузунда манаан күзелдерин авазы боттандырар. Уругларының төрүттүнген хүннерин бир айда үш-даа катап эрттирер. Хостуг үезинде олар “Сүбедей” спорт өргээзинге конькилээринге, “Найырал” кинотеатрынга кино, театрга шии, концерт көөрүнге, паркка селгүүстеп, чурукка тырттыржырынга  аажок ынак.
Частың башкы чараш байырлалы – Март 8-те уруглары авазынга боттарының холу-биле кылган суй белектерни, улуглары чыып алган акшазы-биле боодал чечектерни садып алгаш сөңнээри, солун концертти көргүзери – өг-бүлениң чаагай чаңчылдарының бирээзи. 
Энерел сеткилдиг ава бир уйнуунуң ынак кырган-авазы. Хөй уругларлыг аваның биче сеткилдиг мөзү-шынары, оожум-топтуг аажы-чаңы ооң чугаазындан, бодунуң алдынарындан-на көскү. Күш-ажылдың хоочуну үре-түңнелдиг ажылы дээш хөй санныг хүндүлел бижиктер-биле шаңнаткан.
Буянныг үүле кылып чоруур энерел сеткилдиг, эриг баарлыг Уран Бюрбюевнага Март 8-биле байыр чедирип, бүгүдеге экини, ажы-төлү эки демдектери болгаш чедиишкиннери-биле кезээде өөртүп чоруурун күзедим. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган чуруу: Ачыты, Айрата,
Байыр-Белек, Таймир, Мария ынак авазы-биле.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.