1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧУРТТАЛГАНЫҢ ОРУУН ТЫПКАН

Кижи чырык чер кырынга эки чаа­гай амыдыралды бодунуң кызыл күжү-биле чедип алыр. Ажылгыр, эрес-кежээ кижи эки чуртталганың оруун чайгаар тыва бээр. Кызыл кожууннуң Ээрбек суурдан Эртине Оюн биле Чөөн-Хемчиктиң Шемиден Шолбан Монгуш Кызылдың Тыва эки турачылар кудумчузунда идик септээр мастерскаяның шеверлекчи мастерлери. Эжишкилер республиканың үнү чок, дыңнаары багай уруглар школазының (2002 чылдың) доозукчулары. Бирээзи 11-ни, а өскези 9-ту чаңгыс чылда доосканнар. 
Эртине чажындан кадыы багай турган болгаш, үр үеде эмнедип келгеш, күштүг эмнерниң багай салдарындан дыңнаары баксыраан. А Шолбанның төрүмелинден дыңнаары багай болган. Чеже-даа кадыы багай дээш пенсиялыг болза чүгле ооң-биле амыдыраары берге. Салымга чагыртып алган олурар эвес, ажы-төл азыраар, чурттаар оран-сава кылыр дээш акша ажылдаар апаар. 
Эртине Оюн 2003 чылда идик септээр мастер Роберт Ховалыгның (амгы үеде бистиң аравыста чок) өөреникчизи болуп, ажылдай берген. Баштайгы чылдарда идик даараарының аңгы-аңгы хевирлеринге өөренмишаан, дузалакчылап ажылдаан. Күзел болгаш чүткүл барда кандыг-даа ажылды өөренири белен. Ынчангаш удатпаанда башкызының дузазы чокка идиктерни септеп кылыптар апарган. Ооң соонда Кызылдың аңгы-аңгы микрора­йоннарында идик септээр черлерге 13 чыл мастерлеп ажылдаан.  
Эртине Оюн идик даараарындан аңгыда спортчу бедик чедиишкиннерлиг кижи болду. Ол школачы тургаш-ла хүреш секциязын үспес, республика чергелиг маргылдааларга киржип, чаңгыс эвес удаа шаңналдыг черлерни ап чораан. Ооң тренерлери Валерий Оюн, ооң соон­да Буян Биче-оол турган. 2004 чылда Москваның «Измайлово» спорт комплекизинге дыңнаары багай спортчулар аразынга болуп эрткен делегей чергелиг дзюдо маргылдаазынга 3-кү черни алгаш, хүлер медальдың эдилекчизи болган. Шак ындыг улуг чедиишкинниң соонда спортчунуң хей-ады көдүрлүп, спортка сонуургалы улам күштелген. Ынчалза-даа ол үеде кадыы кошкак спортчуларга кандыг-даа акша деткимчези бербейн турганындан, ол спортту каггаш, акша ажылдаары-биле идик септеп өөренип алганы бо. 
Эртине өөнүң ишти Хорагай-биле Башня микрорайонунга идик септээр черге ажылдап тургаш, таныжып, чурттай берген. Хорагай кадыы кошкак эжиниң езулуг чөленгиижи, орук айтыкчызы болган. Ол амгы үеде республиканың уруглар поликлиниказының архивинде ажылдап турар. Аныяк өг-бүле 3 ажы-төлдүг, удавас 4 дугаар уруу төрүттүнер. 
Эртине Оюн идик септээр чагыгларның хөйүнден, эрткен айның эгезинде Шолбан Монгушту дузалакчыладып алыры-биле өөредип эгелээн. Шолбан идик септээр ажылга сонуургалдыг, мастеринден дудак чок, шалыпкын, шевергин. Ол удавас бот-тускайлаң ажылдап чоруй баар дээр­зинге чигзиниг чок. Шолбан Монгуш өөнүң ишти Азияна Донгак-биле кыстыг, оолдуг, амгы үеде база 3 дугаарын манап турарлар. Олар иелээн үнү чок болгаш бот-боттарын билчирлери аажок. Келир үеде хөй ажы-төлдүг болур ада, өг-бүлезин азыраар езулуг­ эки ажылды тыпканынга өөрүп турар. 
Эжишкилерниң идик септээр черинде идик даараар машина, резин болгаш хөм кезер чидиг бижектер, янзы-бүрү хырбалар, ине, хендирлер, хөмнер быжындылары дээш өске-даа идик кылырынга херектиг чүүлдери четчир. Хананың кыдыын дургаар кылган ыяш полкаларда чагыкчыларның идиктерин эмге-секселиг чыскаалдыр салып каан турар. 
Кандыг-даа ажылдың эки, багай талалары турар. Идик септээри амыр эвес ажыл. Улустуң буттарынга кедип каапкан хирлиг, бутсуг идиктерин даараар, ол ышкаш хырбалаар, чаштырар будуктар-биле ажылдаары кижиниң кадыынга хоралыг. Ындыг-даа болза амыдырал дээш ажылдаар апаар болгай.   
Идик бакта эжик ырак деп өгбелерниң чугаазы бар. Черле ынчаш чурттуң экономиктиг берге үезинде, чон аразында ак­ша-төгерик айтырыы нарын. Ылаңгыя кышкы үеде шынары эки, шык тыртпас, чылыг идиктер өртээниң аартаанындан, чаа идик садып алыры амыр эвес. Yрелген идик бүрүзүн кылдырбайн октаптарга база харааданчыг. Ооң орнунга эде даарадып, септедип алганы дээре. Черле ынчаш идик септээр ажыл чонга ажыктыг болгаш үнелиг. 
Yнген-кирген чагыкчыларның хөйүнден мастерлер чамдыкта четтикпейн баарлар. Ынчангаш чамдык үелерде орайга чедир-даа ажылдап турарлар. Чагыкчыларынга таарымчалыг байдалдарны тургускан: бир эвес идиктиң септеп каан черинден катап база үрели берген болза 2 неделя иштинде халас кылдырар магадылалдыг. Оон аңгыда доктаамал идик кылдырып кээп турар чагыкчыларга чиигелде база турар. 
Эжишкилер идик даарап, септээр мергежилин мооң-биле кызыгаарлавайн, Моолче чедип, унты болгаш моол хөм идиктер даарап өөренип алыксап турарлар. Оларның бо бедик күзели бүде бээр болзун деп күзеп каалыңар!
Сайсуу ХЕРТЕК
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.