1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Чурукчу, чазаныкчы, даараныкчы

Тываның хөлдерин чуруп каан чурукту чарашсынып, магадап көрүп, бистиң төрээн черивис хуулгаазын бойдус чурумалдыг болгаш уран, шевер чоннуң чурту-дур ийин деп бодап олурдум. Мээң чарашсынып олурар хөлдеримни Херел Ооржак бодунуң «алдын» холдары-биле чураан. Ол — кайгамчык шевер чурукчуларның бирээзи. Кадыының байдалы кызыгаарлыг-даа болза, амгы үеде Национал музейде ажылдап турар. Ооң чогаадыкчы ажыл-ижин сонуургап, чедип  чугаалаштым.

Херел Очур-оолович, каш харлыыңардан тура чуруттунуп эгелээн силер?

– Мээң ада-ием малчын улус. Көдээге 5-6 харлыымда, ачамның «Беломорканал» дээр таакпызының картын кончуг дө­мей кылдыр чуруп каарымга, ачам мени дыка мактаан. Авам — дендии шевер, даараныр ки­жи. 82 харлыынга чедир чурттаан. Бичиимде кыдырааштың арыннарын долдур хөй-ле тракторлар чуруурунга ынак турган мен. Оон школаже өөренип киргеш, чуруттунарынга салымныг боорумга, бижиир, чуруур, хана солун үн­дү­­рер даалга бээрге, ону харыылап турдум. Мээң школачы эштерим колдуун­да хүреш, бокс дээн ышкаш бөл­гүмнерже баар, чүгле мен чурулга бөлгүмүнге кирип алган мен. Ынчан бо бөл­гүмнү Юрий Опуйлаа дээр башкы удуртуп тургаш, чурулга бөлгүмүн доос­кан дээш, шынзылга бижиктер бээр чүве. Мээң ындыг шынзылгам база бар.

Школаны каяа дооскан силер, ооң соонда кайнаар дужаап кирип алдыңар?

– Чогум Чөөн-Хемчик чурттуг мен. Школаны Шагаан-Арыг­ның №1 школазынга өөренип доос­каш, шеригже чоруптум. Приморьениң Уссурийск хоо­райга артиллерия кезээнге­ эрт­­тирдим. Оон шеригден кел­­­геш, Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырынче дужаап кирип алдым. Ынчан училище турган, ам колледж апарган. Бо училищеге 5 чылдың дургузунда өөренгеш, ону  чедиишкинниг доостум. Ооң соонда мергежилим аайы-биле 1997 чылда күш-ажылымның баштайгы базымнарын Тываның Национал музейинге чурукчулап эгелээн мен. Чаңгыс ол-ла ажылымга хөй-ле чылдарда бараан болдум. Мээң чуруктарым музейде ам-даа бар, оон ыңай «Хаан­нар шынаазын» бүрүнү-биле де­рип, кылган мен. Чуруттуна бер­геш, Тываның хуулгаазын, ча­раш бойдузун болгаш тос чү­зүн мал-маганын каастап, чуруксаар чордум.

Амгы ажыл-чорудулга­ңарны база чугаалап көрүңе­рем, Херел Очур-оолович?

– Амгы үеде кадыкшылым аайы-биле 1-ги бөлүктүң инва­ли­ди кижи мен. Ынчалза-даа му­зейде ам-даа ажылдап турар мен. 2009 чылда эзирик чо­лаачының хайындан орук озал-ондаанга таварышкаш, ооргамга кемдээш­кин алгаш, шимчеп шыдавазымдан эмчилевишаан, 2-3 чыл дургузунда бажыңымга олурган кижи мен. Ооң соонда музейниң ажылдакчылары мени деткип, олурар-даа болзумза, ажылдаа­рын сүмелээрге, даараныр кылдыр кирип алдым. Ол дээш бо коллективимге өөрүп четтирип чоруур мен. Музейде ажылдаар өрээлимни ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал хөгжүлде яамызының шугуму-биле инвалидтерге тургузуп каан тускай программа езугаар таарымча­лыг кылдыр дерип берген. Даа­раныр машина, компьютер, стол, сандай, диван болгаш оон-даа өске дериг-херексел бар. Маңаа ажылдавышаан, музей талазы-биле дээди эртемни Бурятияның культура академиязынга өөренип тургаш, эрткен чылын чедип алдым. Амгы ажылымның кол угланыышкыны дерилгеге салыр бөрттер, тоннарны шеверлеп тургаш,  даараары. Колдуунда пөске ше­верлээр ажылдар-дыр ийин.

Ынчаарга силер чүгле чуруттунар эвес, даараныр база силер бе?

– Чуруттунар, даараныр, оон өске чазаныр ажылдарны база кылып турар мен. Үстүнде чугааладым, авам дендии даараныр кижи. Анаа черле олурбас, назыны улгады-даа бергеш, «холу кижип турар» дээр бе, бичии-даа пөс артынчыларындан чүнү-даа даарай кааптар. Мээң кады төрээннерим ававысты дөзээн боор, шевер болган улус. Мен бодум чонар-даштан янзы-бүрү биче суй белектерни, ыяштан улуг-бичии деспилерни чазап турар мен. Чуруттунар ажылым мээң ханымда черле сиңниккен болгаш, бажыңымга дүне-хүндүс-даа кылыр чордум. Чонар-дашты Бай-Тайгада эштерим эккеп берип турар, а чүгле ыяш тып алыры меңээ, олурар кижиге, берге чорду. Бо-ла бүгү ажылдарым-биле республика чергелиг делгелгелерге үргүлчү киржип, шаңналдыг черлерни ап келген мен.

Ыңай-бээр чоруурунга байдал кандыг-дыр?

Кадыының байдалы кызыгаарлыг улуска таарымчалыг эвес чүүлдер хөй. Хоорай иштинге аай-дедир аргыжарынга дыка бергедежир-дир бис. Инвалид улус дажыыр машина хоорайда чок, ынчангаш ыяап-ла такси ча­гыдар-дыр мен. Оода-ла чаң­гыс-даа хөлге турган болза, деп бодаар. Бодум ийи каът ба­­жыңның үстүкү каъдында чурт­тап турар мен. Аай-дедир бадып-чоктаарда база-ла кожаларым дузалажы кааптарлар. Ынчангаш үстүкү черлерден дилээм бар, кадыының байдалы кызыгаарлыг улусту хоорай иштинге дажыыры-биле автобустарны тускайлаан болза деп идегээр-дир мен.

– Херел Очур-оолович, өг-бүлеңер-биле таныштырыптар силер бе?

– Өг-бүлем — мээң быжыг даянгыыжым, эң-не чоок кижилерим-дир. Өөм ишти Айлаң-биле Чин­чи, Чиңгис, Түмен-Байыр деп, ожук дажы дег, үш уруглуг бис. Чоокта чаа чаптанчыг уйнуктуг болган бис. Улуг уругларывыс студентилер. Хеймер оглувус школада эге класста өөренип турар. Түмен-Байыр компьютерге чуруттунарынга дыка ынак. Ында чүнү-даа чуруп, шорбажылаан орар кижи.

Ындыг-дыр, ачазы ышкаш чурукчу болур чадавас-тыр. Силерни, езулуг-ла маа­дыр деп санап олур мен, чуруттунар, чазаныр, даараныр, эр хей-дир силер! Чугаавысты доозуп тура, «Шын» солуннуң номчукчуларының мурнундан силерге чогаадыкчы чедиишкиннерни күзедим. «Алдын» холуңар-биле шевер­лээн ажыл-херээңер хөгжүп-ле чорзунам! Четтирдим.

Ася Тюлюш.

Владимир Чадамбаның тырттырган чуруктары.

№34-35 “Шын” 2016 чылдың март 31

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.