1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧУРУМАЛДЫГ УЗУН ТЕЗИМ

КӨДЭЭ ИШЧИЛЕРГЕ БАЙЫРЛАЛ
Республикада көдээ ажыл-агый адыры эң-не кол черни ээлеп турар. Ынчангаш бо чылын тес-хемчилер малчыннарга болгаш көдээ ишчилерге октябрьның 12-13 хүннеринде улуг байырлалды эрттирер деп шиитпирлээннер. Байырлалдың белеткел ажылдары кидин түлүк. Ол хүн кожуун чагырга­зы байырлыг байдалга эки көр­гүзүглерлиг араттарны, малчыннарны шаңнап-мактаар база тыва хүрешке, аът чарыжынга, даш көдүреринге, хол бөмбүүнге, мини-бут бөмбүүнге маргылдаа­ларны эрттирер. А культура, уран чүүл ажылдакчылары көдээ ишчилерге байырлыг концертин бараалгадыр. Хүрешке чүгле көдээ ишчилер, малчыннар киржир дээрзин байырлалдың организакчылары дыңнаткан. Аът чарыжының шаңналынга бир дугаар эрткен аътка 1 машина, ийигизинге 1 тонна, 3 дугаарын­да халып келген аътка 500 кг сигенни тыпсыр. Ол ышкаш байырлал хүннеринде ярмарка-делгелгени организастаар.
СОЦИАЛ АДЫРДА
Кожуунда хөй ажы-төлдүг, амыдыралы берге өг-бүлелерге деткимче көргүзер “Социал хөмүр”, “Социал картофель”, “Инек — чемгерикчи малым” деп төлевилелдерни боттандырары-биле кожууннуң социал ажылдакчылары төлевилелдерниң негелдезинге дүгжүр өг-бүлелерни илередип, шилилгени чоруткаш, киириштирип турар. Ындыг деткимче алыр өг-бүлелерниң саны чылдан чылче көвүдеп орар. 
“Инек – чемгерикчи малым” деп төлевилел таварыштыр 2016 чылдан бо чылга чедир 49 өг-бүле бызаалыг инекке чединген. Олар малын ажаап, карактап, кышкы чемин боттары белеткеп ап турарлар. Бо чылын 14 өг-бүле, суму бүрүзүнден 2 өг-бүле төлевилелдиң киржикчилери болган. Амгы үеде 217 тонна сигенни кышка белеткеп алганнар.
“Социал хөмүрнү” 5-тен өрү хөй ажы-төлдүг 50 өг-бүле алган. Бир өг-бүлеге-ле 2 тонна, ниитизи-биле 100 тонна хөмүрнү өг-бүлелерниң бажыңнарынга дүжүрген.
“Социал картофель” деп тө­левилелге бо чылын 86 социал байдалы берге өг-бүлелер киришкен. Өг-бүле бүрүзүнге 25 кг картофель үрезинин чазын бээрге, олар күзүн 10 тонна 715 кг дүжүттү ажаап алганнар.
ШКОЛАЧЫЛАРГА БЕЛЕК
Бо хүннерде бүгү чурттуң өөредилге адырында бир чидиг айтырыгларның бирээзи – көдээ школаларга чылыг туалеттер. Чаа өөредилге чылында Тес-Хемниң школачылары чаагайжыттынган, чылыг санитарлыг өрээлдерге (туалеттер) аштанып-арыгланыр аргалыг болур. Сентябрь 28-тиң байдалы-биле кожууннуң 7 школазында чылыг туалеттерни тургускан. Бо хүнде Шуурмак ортумак школазында ындыг санитарлыг чылыг өрээлди комиссия хүлээп алган. Санпинниң негелдезинге дүүштүр септикти кастыргаш, суг кудар улуг доскаарларны тургускаш, чаагайжыттынган туалетти кылган. Бо айның 30-ге чедир Тес-Хем кожууннуң шупту 8 школазы санитарлыг чылыг өрээлдерлиг болур дээр­зин кожууннуң өөредилге эргелелиниң начальниги Людмила Хомушку дыңнаткан. Шко­лаларга санитарлыг чылыг өрээл­дер кылдырарынга кожуун­ чагыргазы улуг деткимчени көргүскен.
ОДАЛГА СЕЗОНУ ЭГЕЛЭЭН
Тес-Хем кожуун чагыргазы­ның даргазының амыдырал-хандырылга талазы-биле оралакчызы Чиңгис Тогаачының дыңнадыы-биле алырга, кожуун­нуң кышка белеткели эки чоруп турар. Одалга сезону сентябрь 12-де эгелээн. Бир-ле дугаар социал объектилер — школалар, эмнелгелер, уруглар садтарын хөмүр-биле хандырган. Амгы үеде бүгү кожууннуң хөмүр сөөртүлгези 75 хуу күүсеттинген. Кожуун төвү Самагалдайның кудумчулары шупту чырык-биле хандыртынган. Школалар, уруглар садтарының чанында оруктарда чадаг кижилер эртер кызыгаарлыг кежиглерни тургускан. 
КОРУМ-ЧУРУМ
Бо хүннерде Тес-Хем кожуун чагыргазының даргазының эрге-хоойлу айтырыг­ларының талазы-биле оралак­чызы Эртине Чамзырайның удуртулгазы-биле Тыва­да шииткел күү­сел­дезиниң фе­де­ралдыг албанының төлээзи Мираида Санчат база кожууннуң херээженнер чөвүлелиниң кежигүннери Берт-Даг, О-Шынаа, Ү-Шынаа сумуларже үнүүшкүннерни кылган. “Бо чораан үнүүшкүнүвүстүң кол сорулгазы — сумуларда шенелде хуусаага шииттирген хамаатыларның корум-чурумун хынаары. Ол ышкаш республикада сөөлгү үеде кыс чоннуң кем-херек үүлгедиишкини көвүдээни-биле кожууннуң херээженнер чөвүлели социал байдалы берге өг-бүлелер, арагалаар, чурум үрээр херээженнер-биле беседа, лекцияларны чоруткан. Үргүлчү мындыг хыналдаларны чоруткан түңнелинде, шенелдеде хамаатыларның чуруму экижээн. Бо сумуларда шенелделиг 10 хамааты бар. Күскү, ка­ра доңат үезинде мал оору кө­вүдээр. Ооң бир чылдагааны — малын кадарбайн турарында. Ээзи чок малды оорлар соккаш, садып-саарыптар. Инек мал тудуп турар кижилер боттарының малынга харыысалгалыг болуру чугула. Участок шагдаалары биле ДНД кежигүннери, албан черлериниң коллективтери ээлчег езугаар­ дежурныйлаашкыннарны удаа-дараа чорудуп келгениниң түңнелинде, хоруг­луг арага-дары садып-саарып турган 4 “адрести” илередип тыпкаш, ээлеринге кеземче херээн оттурган. Полиция ажылдакчылары, сумулар төлээлери-биле кады бо хүннерде корум-чурум талазы-биле 9 айның түңнелдерин кылыр бис" — деп, Э. Чамзырай дыңнаткан.
АНЫЯКТАР — ВОЛОНТЕРЛАР
Тес-Хем кожуун ча­гыр­газы­ның аныяктар херектериниң болгаш спорт килдизиниң начальниги Чойгана Чамзырайның дыңнадыы-биле, Тес-Хем ко­жуун­да ниитизи-биле 3487 аныяк назылыг хамаатылар бар. 17 волонтер отрядтарда 288 кежигүн ажылдап турар. Өөредилге албан черлериниң волонтерлары колдуунда хоо­чуннарга болгаш амыдыралы чегей өг-бүлелерге дуза көргүзер ажылдарны чорудуп турар. Сумуларда 16 волонтер “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелиниң киржикчилеринге дуза көргүзер ажылдарда хаара туттунган. Тес-Хем кожуунда “Тываның буянныг чүректери” аныяктарның хөй-ниити шимчээшкининиң салбыры тургустунган. Байыр Самдарактың удуртулгазында 77 кежигүн бар. Кожууннуң сумуларында ниитизи-биле 119 эки турачы сумулар аайы-биле ажылдап, аңгы-аңгы хемчеглерни эрттирип турар. Ол дээрге экологтуг акциялар: Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилериниң тураскаалдарын, уруглар шөлдерин, стадионнарны арыглап, чаартып, чаагайжыдар болгаш өске-даа ажылдар-дыр. Чижээлээрге, Ак-Бедик даанда бижимелди агартыр чугайлаан. Июнь айда Тес-Хемниң бир онзагай чери Теве-Хаяга экологтуг акцияны база волонтерлар спартакиадазын эрттирген.
Кожууннуң чаагайжыдылгазынга социал төлевилелдер мөөрейин эрттиргеш, 3 төле­ви­лел тус чер бюджединден нии­тизи-биле 18500 рубль деткимчени алган. Бо үш төлевилел “Тываның командазы 2030” деп шуулганга тиилекчилерниң санынче кирген. Амгы үеде акшаландырыышкынын манап турар.
Бо чылдың 8 ай дургузунда 395 кижини хаара туткан 44 эки турачы хемчеглерни эрттирген. “Аваларга тюльпаннар”, “Кадык бол”, “Космонавтының хүлүмзүрүү”, “Георгий лентазы”, “Аравыста хоочун”, “Бажың чанының арыг девискээри”, “Черниң шагы”, “Кызыл гвоздика” деп акцияларга волонтерлар киришкен. “Тес-Хемниң буянныг чүректери” биле “Күзелдер”  ниитилелдериниң волонтерлары Кызылга Күш-ажылдың болгаш частың байырлыг чыс­каалынга база Чүргүй-оол Маадырның 100 харлаанынга тураскааткан Чүргүй-оол кудумчузунуң субботнигинге киришкеннер. Ол ышкаш мал төрүүр үеде малчыннарга дузалажыр 4 акцияны эрттирип, хоо­чуннарга деткимче көргүзери-биле янзы-бүрү 15 акцияга киришкеннер. Чыл санында волонтерлар хемнер эриктерин бок-күзүрүмден арыглап, “Арыг эриктер, арыг хемнер” деп акцияга киржири чаңчыл болган.
Волонтер отрядтарының бир ажылы — кырып назылаан хоо­чуннарга, кадыы кызыгаарлыг кижилерге база корум-чурум үрээш, учетта турар элээдилерге адрестиг деткимчени көргүзери. Ол ышкаш волонтерлар аныяктар аразынга кадык амыдырал, наркоманияга, таакпыга, арагага удур, корум-чурумга профилактика ажылдарын чорудуп турар. Тес-Хемниң стационарлыг “Сайлык” лагеринче 2 катап үнүүшкүн кылгаш, 120 кижини хаара туткан. 
Амгы үеде “Россияның эки турачылары” деп сайтыга волонтерлар бүрүткээр ажылдар чоруп турар. “Россияның эки турачылары” деп мөөрейниң регионалдыг чадазынга 5 кижи киришкен. Олар түңнелдерин манап турар.
Алдынай СОЯН.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.