1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧУРУМАЛДЫГ ШУЙНУҢ ОГЛУ

Чогаал шинчилекчизи Василий Салчактың 55 харлаанынга

Чаңгыс чер-чурттуг дуңмам Василий Салчак Тываның ховар салым-чаяан­ныг аныяк шүлүкчүзү Антон Yержааның шүлүктерин сайгарып каан чүүлүн эң баштай редакцияга эккээрге, дыка-ла магадап, сонуургап номчаан мен. Ооң чүүлдерин солунувуска доктаамал парлап турар апарган бис. Чылдар эрткен тудум, ооң арга-дуржулгазы бедип, бижээн чүүлдериниң утка-шынары улам ханылап орарын канчап эскербес боор. Ынчангаш бир катап ол Тываның Журналистер эвилелиниң кежигүнүнге кирип турда, ону деткип, ЖЭ-ниң баштаар чериниң хуралынга Василий Салчакка характерис­тика берип, журналистиң мергежилинге ол тааржыр, аңаа төлептиг болгаш бижип-даа шыдаар кижи дээрзин чугаалаан мен. Мээң ол сөзүмге бадыткал кылдыр бөгүнге дээр хөй-хөй солун чүүлдерни чырыкче үндүрүп келди, тележурналист болуп-даа ажылдаанынга өөрүп чоруур мен. Бо хүннерде В.С.Салчак 55 харлап турар, ынчангаш ону редакция­же чалап, интервью бээрин дилээн мен.

— Василий Савырович, Тывада көскү эрлерниң бирээзи болгай силер, ынчалза-даа чогум черле кайының Салчаа боор деп бодап чоруур кижилер база бар бооп чадавас, ылаңгыя аныяк-өскен.

— Өске кижилерниң төөгүзүн сонуургап, шинчилеп чоруур ажылдыг кижи бодунуң салгал төөгүзүн билбеске кайын боор, ынчангаш авамдан, улуг улузумдан ук-төөгүвүстү коптарып айтыртынып чорааным ол. Мен база силерниң Бай-Тайга чурттуг мен, силер Тээлиге төрүттүнген болзуңарза, мен Шуйга төрүттүнген мен. Хеймери болгаш, төрүттүнерим безин берге болган дээр чораан. Авам, ачам  ынчан 44 харлыг турганнар. Караа көрбес сураглыг тоол­чу кырган-авам Бичен Салчакты чалап алгаш, авамны божудуп чиигеткен дээр чораан. Тудугжу (хин-ава), тоолчу кырган-авалыг болгаш, чугаа-сөске, төөгүге, аас чогаалга сонуургалым үндезини ында ирги бе деп бодаар мен.

Ачамның ачазы Соспук дээрге Көп-Сөөк Салчаа-дыр. Кырган-авам (ачамның авазы) Хөкпээ Чаңгыс-Терек Салчактарындан. Ачамның азыраан адазы Доскаар-Хам деп шолалыг Чамыяң дээрзи Бай-Талдың Хөл Салчаа. Көп-Сөөк, Хөл-Бажы, Чаңгыс-Терек салчактарын шуптузун Хемчик бажының салчактары дээр. Авамның авазы Солун-Хөө кырган-авам Мөңгүн-Тайганың Каргы Салчаа, а ачазы – Хертек. Ынчангаш кайы-даа таладан алыр болза, чиңгине Салчак кижи-дир мен ийин.

Өскен-төрээн Шуюм меңээ эң-не чараш, онза оран. Бир талазында мөгенниг даглар, өске талазында — арга-арыг, Барлык хем. Суур үстүнде көк-көк даглар, ооң ындында меңги бөргү мөңгүннелген Мөңгүлек, Бажын-Кескен, а куду алзы – хову-шөлдер, тараа, сиген, мал-маган одарлары. Ол бүгүден бурунгудан ада-өгбелерим арын-шырайы көстүп чоруур. Шуйнуң хеми Шашпаалдың эңгимелери, эрээннеринден баткан болгаш шапкын, шимээн-даажы сүрлүг-түрлүг. Ынчангаш ол чер улузунуң чугаазы өткүт. Эзимнерде аң-меңнерниң, куштарның үнүн дыңнап өскен болгаш, оон ССРЭ-ниң Улустуң артизи, композитор Алексей Чыргал-оол, күрүне шаңналының лауреады, композитор Хүреш-оол Дамба дээн ышкаш ат-сураглыг кижилер үнген. Бөгүнде безин Тывада консерватория дооскан үш-ле профессионал композитор бар деп санаттынып турар: мээң ийи алдарлыг чаңгыс чер-чурттугларым база Оксана Түлүш.

Ачамның төрүттүнген чери  Көп-Сөөк – ус-шеверлер чурту-ла болгай. Сарыг-Хая, Саамчыырда хаяларда бурунгу дүрзүлер, бижиктер, көжээлер эмгежок. Ынчангаш хан дамчып чараш чүүлге сонуургал, узаныр-чазаныр, бажың-балгат тудар, чуруур, каастаар чүүлге сонуургал ол өгбелеримден келген. Ачам, хеймер даа­йым суглар аргамчызын кылып, чүгенин баглап, дерги, таалыңын боттары кылыр, алдын-мөңгүнден каасталгаларны, чулар-чүгенни кылып орарын, шыдырааны кудуп турганын бичиимден көрүп өскен мен. Көп-Сөөк хүрээзин катап тургускан Көгел Мижитеевич мынча дээр кижи: «Өг хүрээ тургустуна бээрге, ооң бүгү каасталгаларын Савыр кылган. Дааранганда кандыг-даа уран-шевер херээженнерден артык». Мен база аптара-сундукту будуп, каастап, дааранганда бодум дааранып алыр мен.

Уран-шевер болгаш  эмчи лама кижи болгаш, ачам чонунга буянын көргүзүп чораанындан чеже-даа нүгүлдедип, репрессия­латса, ооң буяны ажы-төлдери бистерде арткан: үш оглу башкылар болган, ийи кызы – эмчилер. Хеймер кенни Надежда Тираевна база эмчи. Хеймер оглувус Орлан дээди эртемниг эмчи болур дээш өөренип турар. Эмчи ламаның салгалдары уламчылавышаан. Ооң ном-судур ажып чораан үүле-херээн мен уламчылап, эртем-ном болгаш төөгүнү коптарып чо­руурум бо ыйнаан.

— Школачы чылдарың болгаш башкыларың дугайында сонуургадып көрем, Василий Савырович.

— 1967 чылда Шуйга 1-ги классче өөренип кирген мен. Баштайгы башкым Анисья Дамбаштай мени (чугаакыр-сөскүр, шиңгээдиичел болурумга-ла боор) класс даргазынга соңгуп каан. Мен сагынмас кижи чордум, авам сактыр. «Школага коридорнуң эң көскү черинге ханага беш-адыр иштинге беш эки өөреникчилерниң чуруун азып каан турар. Беш-адырның бир чалгынында мээң оглумнуң чуруун азып каан турар чүве» — деп, авам аажок чоргаарланып чугаалаар кижи. Ынчалдыр-ла октябрят, пионер, комсомолдуң аайы-биле хөй-ниитичи болуп чаңчыгып калганым ол боор. Улуг класстарга спорт болгаш уран чүүлге сонуургалым улам күштелген. Школаның болгаш колхозтуң аныяктарының хоккейге чыынды командазының халдакчызы турдум. Ачамдан дамчып келген шыдыраа оюнунга сонуургалым дыка күштүг болуп артпышаан. Ортун оглумнуң салым-чолу шыдыраа-биле бүрүн холбашкан. Россияның күш-культура болгаш спорт талазы-биле университедин шыдыраа башкызы болгаш организакчызы деп мергежилдиг дооскан.

Шыдыраа бистиң өг-бүлениң, аймаа­выс­­тың ынак оюну. Yш оглум үжелээ шы­дыраалаар, олар бирги разрядчылар. Акыларым болгаш угбаларым оолда­ры база шыдыраалаар. Байырлалдар­да, кандыг-бир онзагай хүннерде, төрүт­түнген хүннерде өг-бүле турнири эрттирип чаңчыккан бис. Колдуунда Долаан чем­пион­наар, ынчалза-даа чамдыкта мен азы Орлан-даа, дуңмаларым-даа тиилээр-ле.

Долаан беш харлыг турда, кат-ием аңаа эң баштай шыдыраа көжүн айтып, өөреткен, ынчангаш эң баштайгы тренери кырган-авазы болган. Кат-ием, катым база шыдыраалаарлар. Кайызы-даа хоочун башкылар: Тира Сарыгларович төөгү-дыл башкызы; Демикей Айдыңовна  матема­тика башкызы. Олар Барыын-Хемчик чурттуг. Красс Байыр-оолович Салчак башкының өөреникчилери улус.

Чогум школачы үемде аажок пөрүк турган мен. Башкыларым Күске Делгеровна Салчак, Биче-оол Салчакович Майны,Часкал-оол Хертекович Оолакай болгаш школа директорлары М.О.Саая, А.Х.Доржу олар сонуургалдарым уламчылаар одун улаштыр хөрлээледип кааны аксым-кежии деп бодаар мен.

— Спортчу, шыдыраачы мергежилдиг болур турган-дыр силер, пединститутче канчап кире бергениңер ол?

— Школа соонда автоорук техникумун доостум. Техник-механик мергежилдиг. Ол-ла чайын аарааш, эмчиге чыдып алган мен. Аңаа кады эмнедип чытканым эрлер-биле бо-ла шыдыраалай бээр бис. Бир дыка шыырак ойнаар башкыны удупкан мен. Ол менден адырылбас­тай берген. Ону Хеймер-оол Опанович Ондар дээр болган, пединституттуң ректору. Ол меңээ физмат азы биохимче кирип алырын сүмелээн. Ынчалза-даа мен чогаал, шүлүк, сөске хандыкшылдыг болгаш филфакче кирип алган мен. Демги башкыга-даа ужурашпаан мен. 2-3 дугаар курска өөренип турумда, философиявыс башкызы Светлана Семеновна Очур-оол эртем конференциязынга мени киириштиргеш: «Этот  мальчик – мое открытие» деп ректорга мактап турган болган. Ынчаарга Хеймер-оол Опанович танып кааш: «Бо дээрге шыдыраачы кижи болгай» деп турганын сактыр-дыр мен. Студентилеп тургаш-даа спортум кагбаан мен. Хоккей командазын тургус­каш, бир чылын ынчангы чемпион «Енисейни» бир катап уткан-даа бис. ФОП-ка (факультет общественных поручений)  хоккей биле хомус башкылааш, айда 30-30 рубль шалың ап турган болдур мен ийин. Эртем ажылынче эге кокпам база студент чылдарымда эгелээн. Тываның 44 чылынга тураскааткан эртем-практиктиг конференцияга киржип бижээн ажылым «В семье единой Братской» деп номче кирген, эң баштай чырык көрген чүүлүм ол.

— Надежда Тираевна эмчи институду дооскан, өске хоорайга студентилеп турган-на болгай, канчап таныжып алган силер?

— Авам ынчан угбам Бакмаа Салчак­овнаның чанынга чурттап турган. 4 өрээл бажыңның аңгы-аңгы өрээлдеринге 4 эмчи чурттап турган. Авам, угбамга барып чоруп тургаш, чараш, аныяк эмчини эскерип кааш, таныжып алгаш, олчаан салбаан мен. Ол баштай медицина училищезин, ооң соонда Барнаулдуң эмчи институдун дооскан. Баштайгы чылдарында Бай-Тайгага акушер-гинеколог болуп ажылдаан. Аажы-чаңы эвилең-ээлдек боорга, херээжен чон ону шуут магадаар. Кызылче көжүп, маңаа ажылдай бээривиске безин сүрүп кээп, маңаа чиигеп алыр-даа турдулар. Тайга бажында аалдан бергедээн иштиг кижини санавиация дузазы-биле эккеп алгаш, чиигедип, амы-тынын ап-даа турган таварылгалары бар. Та чеже өпеяларның хин-авазы болган кижи. Ам-даа ие-чаш камгалалы — ажылы ол. Чылдың-на республиканың бүгү кожууннарын эргип-кезиир, иштиг-сааттыг херээжен чоннуң, бичии чаштарның кадыы дээш сагыш аарып­ чоруур. Кыс уругну келир үениң иези кылдыр белеткээр улуг харыысалгалыг ажылдыг кижи. Надежда Тираевнага турас­каадып адаан Надя деп  аттыг өпеялар база эмгежок.

— Василий Савырович, ажыл-амыдыралыңарга улуг салдар чедирген кижилерге кымнарны хамаарыштырып болур силер?

— Алдан-маадырларның тура ха­лыышкынының 100 чылын демдеглеп турда, эртем-практиктиг конференция Алдан-Маадыр суурга эрткен. Мен ону-даа сонуургап эвес, а ол байырлалдың спортчу маргылдаазынга (волейбол) киржип, аңаа чеде берген мен. Душ бооп Юрий Лудужап­ович Аранчынның илеткел кылып турган черинге таваржы берген мен. Бир дугаар дириг эртемден кижини дыңнааным ол. Ооң ханы билиг-биле чепсегленген, шинчилээн, деңзигүүрлээн, бадыткалдарлыг солун чугаазын дыңнааш, сонуургаанымдан, чоргааралдан эът-кежим чымырткайнып турганын кажан-даа утпас мен. Каш чыл эртерге эртем талазы-биле башкым Зоя Байыровна Самданның ачызы-биле Юрий Лудужаповичиниң удуртуп турар коллективинге ажылдай бээр мен деп чүве ынчан дүш-түлүмде-даа чок.

Антон Каваевич Калзанны бистиң  эртемденнер тыва Белинский дээр. Ол — Мария Хадаханэ, Доржу Куулардан эгелээш, үш салгалдың эртемденнериниң башкызы. Калзанның эртем школазы кандыг-даа университеттен артык деп болур. Мындыг эртине кижи-биле душканым, ооң ажыл-херээниң дамдызын-даа бол уламчылап чоруурум аас-кежиим-дир деп санаар мен.

Чанчы-Хөө Ооржак, Түлүш Баазанай, Маңнай Ооржак дээш, кайгамчык тоолчуларывыс – езулуг эртинелеривис-тир. Yежилери оларны тоовайн, тоол дээрге хоозун, меге  чүүл-дүр деп херекке албайн чораанын, оларның ядыы-түреңги амыдыралын кээргээр мен. Ынчалза-даа олар чонунга чалаттырып, өгбелеривистен дамчып келген аас чогаалын салгалдарынга дамчыдып, буянныг үүлени арттырганнар. Оларга канчап мөгейип, чүдүвес боор.

Тываның  кайгамчык чогаалчылары С.Сарыг-оол, С.Пюрбю болгаш өске­лерниң-даа бижип арттырып кааны чогаалдары – эртемденнерниң шинчилеп пөкпес үүжезиниң дыргак караа дег хензиг кезиин-даа бол өөренир, шинчилээр ажылга киржири меңээ кайгамчык улуг аас-кежик.

Эртем делегейинче мени чедип киир­ген башкым Зоя Байыровна Самдан база деңге ажылдап эгелээн коллегам Уран Алдын-ооловна Донгак олар-биле 25 чылдың нүүрүнде эгин-кожа ажылдап чоруурум аксым-кежии.

— Чугаавысты чүнүң-биле доозар бодап ор силер, Василий Савырович?

— Чер-чуртум дугайында чедир чугаа­лаваан чүүлдерим-не хөй ышкаш-тыр. Оолдарым эдертип алгаш, чер-чуртумнуң каас-чараш чурумалдыг черлерин эргип, таныштырып, тайылбырлап берип чор мен. Ылаңгыя Дустуг-Хем аржаа­ны — өг-бүлевистиң ыдык аржааны.Өгбелеривистиң кадыкшылын сергедип, секпередип чорааны аржаанынга чылдың-на өг-бүлем, аймак төрел чонум-биле барып дыштаныр бис. Улуг оглувус бажынга кемдээшкинниг тургаш, бо аржаанывыс ачызында ам каң кадык. Ортун оглум бүүректери багай тургаш, ийи-үш чыл улай кирген соонда, эмчилер экижээн дээш учеттан үндүр бижипти.

Шуйда бойдус парыгы бар. Ирбишти сонуургап, көрүксээн Путин, Шойгу, Мед­ведев дээн ышкаш чурттуң бирги удур­тукчуларының улуг сонуургалын болдурган кайгамчык чер-дир ол. Ынчангаш чер-чуртумга чоргаарланып ханмас-тыр мен деп катап-катап чугаалаксаам кээр-дир.

«Төрээн черин, тыва чонун, тыва дылын болгаш чогаалын, уран чүүлүн сайгарып, чугаалай бергенде, Василий Савырович «сугда балык-ла», төнчү чок чугаалажып-ла олуруксаам кээр. Ооң-биле «тоттур чугаалашкаш» сагыжым ханар болбазыкпе» деп Тываның Улустуң хөөмейжизи Кайгал-оол Ким-оолович Ховалыгның чугаазын сактып келдим. Шынап-ла, ындыг де.

Юбилейин уткуштур В.С.Салчактың «Чогаалдың судалы — алдын шыгжамырда» деп ному чырыкче үнүп чыдар. Ийи дакпыр өөрүшкү-биле байыр чедирбишаан, чаа номну сонуургап номчуулуңар, чонум.

Светлана БАЛЧЫР чугаалашкан.

«Шын» №138 2015 чылдың декабрь 12

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.