1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧҮГҮРҮКТЕР, ЧЕЛЕР-МАҢНААР АЪТТАР

Эртенги шактарда бүргеп, чаъс­тыг хүн болурун оштаза-даа, чоорту бүргег аязып, хүннээректеп келгени ол хүн Тос-Булакка ажыттынган, көдээ ажыл-агый ярмарказын болгаш тыва хой эъдинден кылган аъш-чем, шай байырлалдарын, артистерниң оюн-тоглаазын көрүп келген чоннуң сагыш-сеткилин өөртүп, хей-аъдын көдүрүп, улам байырлал шинчи киирген. 
Байырлыг хемчеглер-биле чергелештир ол хүн Республика хүнү болгаш Наа­дым байырлалдарынга тураскааткан аъттар чарыжын Тыва Республиканың Аныяк­тар херектериниң болгаш спорт яамы­зы биле аът спортунуң федерация­зы Тос-Булакка организастап эрттирген. Болган аът чарыжынга ниитизи-биле 450 аъттың ээлери чагыгны киирип, 7 аңгы хевирге аъттарын чарыштырган.
Баштайгы салыгда 20 километр хемчээлге 4 хар чедир назылыг 127 чавааны, ийиги салыгда 10 километр хемчээлге 2 хар чедир назылыг 72 богбаны, үшкү салыгда 40 километрге чүгүрүк аъттар чарыжынга 110 аътты салып үндүргенин судья көрүкчүлерге чарлап дыңнаткан. 
Чартык шак хире манап турувуста, 10 километрге чарыштырган богбаларның башкылыы көстүп келди. «Байза тудукчулары белен силер бе?» – деп, чанында дузалакчыларын сагындырып судья чугаа­лааш, – эрткен аъттарның дугаарын эки көөр силер!» – деп чагаан. 
Судья столунуң чанынга турган оолдар байзаларын үлешкилеп алгаш, аъттарның эртер оруун бодап, аът мунукчуларынга байзаларны сунуптарынга белен кылдыр тургулапкан. Саадаваанда: «Эртип келген аъттың дугаары 37» – деп, оолдарның бирээзи дыңнадып алгыра берди. – Ийиги аъттың дугаары 35, үшкүзү – 63».
Судьяның дузалакчылары аъттарның дугаарын даңзызындан көрүпкеш, аъттарның ээлерин, мунукчуларын кончуг дүрген бижип бээрге, микрофонда олурган судья көрүкчүлерге чарлап дыңнады каапты: 10 километр хемчээлге эртип келген калдар аъттың ээзи Улуг-Хемден Александр Түлүш, мунукчузу Кежик Шагдыр. Ийи дугаарында келген аъттың ээзи Сукпактан Алексей Бады-оол, мунукчузу Григорий Сүге, үшкүзүнде – Каа-Хем ко­жуундан Тываның Арзылаң мөгези Геннадий Монгуштуң калчан-шилги аъды халып келген, мунукчузу Сорук Ондар.
10 километр хемчээлге салган богбаларның чарыжын түңнеп доозупкан соонда, 20 километр хемчээлге чарыштырган аныяк чүгүрүк малдарның барааны кажан-на көстүп кээр ирги дээш манап эгеледивис. Канчангаш-ла көөрүвүске, ховуну кежилдир ийи аът сыр кара маң-биле чүгүртүп олур. Тыва хептиг мунукчу өскезинге четтирер-даа хире эвес, маң-биле көрүкчүлерниң мурну-биле эстедип эрти. Көрүкчүлерниң бирээзи танып каапкан: «Дарга келген!» – деп сагындыра кааптарга, кичээнгейивис чаа-ла чарыштырып эрте берген аъттарның ээлеринде барган топтап көрүп тур бис. Олар аъттарының тынын тыртып, доктаагаш, эгеш судьялар олурган майгынга халдып келзе-ле, тыва хептиг эрниң эрези кылдыр көзүлген кижи Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол болган. Чарыш аъттарының келирин манап чалгаарап турган телеоператорлар, журналистер аппараттарывыс белеткээш, дарга чоокшулап кээрге, чурукка тырттырып-ла эгеледивис. Хөй санныг көрүкчүлерниң кичээнгейи база даргада барган.
Шолбан Валерьевич аъдындан дүшкеш, Наадымның хүндүлүг аалчызы, аът чарыжы көрүп келген 80 харлыг хоочун, Бай-Тайганың муңчу малчыны Эрендол Шалович Иргит-биле амыр-менди солчуп чолуккаш, маргылдааның судьялары, журналистер-биле хол тутчуп мендилешкеш, Эрендол Шалович-биле кожа олурупкаш чугаалажып олурда, чурукка тырттырып алдывыс. 
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол Наадымның киржикчилеринге, хүндүлүг аалчыларга, чонга Республика хүнү болгаш Наадым-биле байыр чедиргеш, ажыл-ижинге чедиишкиннерни, амыдырал-чуртталгазынга ак орукту, аас-кежиин күзээш, аъттаныпкаш, Наадымның өске киржикчилеринге, чонга байыр чедирери-биле чоруй баарга, ам-на сактып келгеш, чарышка салган аъттар уунче харанып-ла эгеледивис. 
20 километр хемчээлге 4 хар чедир назылыг аныяк чүгүрүк малдар аразынга чарышка Улуг-Хемниң Торгалыгдан Ба­йыр Доржунуң 282 дугаарлыг бора аъды эртип келген. Ийи дугаарында Кызыл кожууннуң Кур-Черден Демир Кууларның калдар аъды, үшкү черде Каа-Хемниң Бүрен-Хемден Арзылаң мөге Геннадий Монгуштуң 3 харлыг кара аъды келген.
40 километр хемчээлге чарыштырган чүгүрүк аъттарның үези келирге, эжен сүлде-ле бо! Аъттарның кээр оруунда чаңгыс аът чоруп олур ийин моң! Чүгле довураа бурулаар, ол хире дүрген чоруп олурарын бодаарга, чарыш аъды ылаптыг-ла байдалдыг. Өске аъттар чүге көзүлбес чоор!? Аразы километр чыгыы ырап, шынап-ла, бараан бербейн келген эвеспе. «Байзаңар белеткеңер, аъттың дугаарын көрүңер» дижип, судьялар хөлзеп-ле үндү.
Чүгүрүк аът маң-биле эртип чыдырда, бир оол мунукчузунга байзаны тутсу кааптарга, кашпагайын магадап тур мен. Аъттың дугаары 30, хүрең аът-тыр деп, демги-ле байза сунупкан оол судьяларга дыңнатты. Сүт-Хөл кожууннуң Баян-Тала сумузундан Анатолий Ондарның хүрең аъды эртип келген-дир деп судья микрофонда чарлай берди. Аъттың мунукчузу Артыш Ондар. 
Баштайгы аът финишке келген соон­да, ол аразы 3-5 хире минута четкен боор, 3 аът шууштур чоруп олур. Маң-биле чоруур аъттарны тырттырары берге боор чүве-ле болгай деп бодаза-даа, 3-4 кадрны шенелде кылдыр тырттырып ап четтигиптим. Түңнелинде ийи дугаар черде Чөөн-Хемчиктиң Шемиден Шораан Кууларның, үшкүзүнде Кызыл кожууннуң Шамбалыгдан Тываның Күчүтен мөгези Аяс Монгуштуң чүгүрүк аъттары келген.
Август 15-те Тываның национал парыгында «Хүреш» стадионунга шилиндек 240 мөгениң хүрежиниң үезинде аът чарыжынга тиилекчи болган малдарның ээлеринге акша шаңналдарын болгаш мунукчуларынга өөредилге херекселдерин чүктээр сумкалары-биле кады берген. 20 километр хемчээлге аныяк чүгүрүк малдар аразынга чарышка 1-ги черни алган бора аъттың ээзи Улуг-Хемниң Торгалыгдан Байыр Доржу 100 муң рубльди, аъттың мунукчузу Айыраан Доржу өөредилге херекселдерин чүктээр сумказы-биле кады шаңналга алган. Ол-ла хемчээлге 2-ги, 3-кү черлерни алган аъттарның ээлеринге 20-20 муң рубльди, мунукчуларынга өөредилге херекселдерин белекке сунган.
2 хар чедир назылыг богба малдарның 10 километр хемчээлге чарыжынга тиилекчи болган калдар малдың ээзи Александр Түлүшке 20 муң, мунукчузу Кежик Шагдырга сумкада суккан өөредилге херекселдерин бергеш, 2-ги, 3-кү черни алган богбаларның ээлерин 15-15 муң рубль-биле шаңнаан.
Челер аъттар чарыжынга тиилекчи болган Кызыл кожуундан доруг аъттың ээзи Аяс Хомушку (мунукчузу Белек Сарыглар) 50 муң, 2-ги, 3-кү чер алган аъттарның ээлери 15-20 муң рубльди шаңналга алгылаан. Чыраа аъттар чарыжынга бирги черни алган аъттың ээзи Аян Хомушкуга 30 муң, саяк аъттар чарыжынга эртип келген аъттың ээзи Владимир Белекпенге 20 муң, эзерлиг аъттар чарыжынга тиилекчи болган аъттың ээзи Шивит Күдерекке Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи Конгар-оол Ондарның чырык адынга тураскааткан тус­кай шаңнал – 5 муң рубль эдеринчилиг кызырак аът болган.
Улуг чүгүрүк малдар аразынга 40 километр хемчээлге эртип келген аъттың ээзи Баян-Таладан Александр Опан-оолович Ондарга «Лада Гранта» маркалыг автомашинаны ба­йырлыг байдалга тывыскан.
Сенгил МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.