1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧҮРЕКТЕРНИҢ ЧЫЛЫГ САКТЫЫШКЫННАРЫ

Орлан Дамба-Хуурак.
 
Күш-ажылдың хоочуну, Тес-Хем кожууннуң хүндүлүг хамаатызы Да­йынчы Түлүшевич Дамба-Хуурактың мөчээнинден бээр ийи чыл эрткен. 
Ол Кызылдың башкы институдун доос­каш, Тамара Белековна-биле өг-бүле туткан соонда, Эрзин кожууннуң Сылдыс суурунга, Сүт-Хөл кожууннуң Ишкинге, Чаа-Хөл кожууннуң Ак-Дуругга башкылап, школа директорунга чедир ажылдаан. Ооң соонда партия органнарынга хөй чылдар дургузунда ажылдааш, 2001 чылда Тес-Хем кожууннуң “Самагалдай” солунун үндезилеп тургускаш, амыдыралының сөөлгү хүннеринге чедир ук солуннуң кол редактору болуп ажылдап чораан. Салым-чаяанныг журналист Дайынчы Дамба-Хуурак 2016 чылдың март 28-те хөй санныг уйнуктарындан, ажы-төлүнден, эш-өөрүнден, чоок улузундан болгаш хөйлең болган чонундан кезээ мөңгеде чарлып, «кызыл-дустап» чоруй барган. Оон бээр ам таптыг-ла ийи чыл болуп турар.
Д.Т. Дамба-Хуурактың ажы-төлү, дөргүл-төрелдери база Тес-Хем кожуун­нуң чагыргазының болгаш  культура  килдизиниң ажылдакчылары Самагалдай суурда К. Баа­заң-оол аттыг Культура бажыңынга ооң чырык адынга тураскааткан “Чүректерниң чырык сактыышкыннары” деп сак­тыышкын кежээзин эрттирген. Аңаа Дайынчы Түлүшевичиниң ажы-төлү, уйнуктары, ооң-биле эгин кожа ажылдап чораан эш-өөрү, өөнүң ишти Тамара Дамба-Хуурактың чоок дөргүл-төрелдери болгаш чаңгыс чер-чурттуглары хөйү-биле чыглып келгеннер. Оон аңгыда Кызыл хоорайда чурттап чоруур Тес-Хем кожууннуң хүндүлүг хамаа­тылары, хоочуннары база В.Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының алдар-аттыг артистери Станислав Ириль, Александр Салчак, Дыртык Монгуш, Надежда Наксыл болгаш Анзат Куулар келген.
Көжегелер ажыттынып кээрге, сцена­ның оң талазында журналистиң улуг хөрек чуруун чалап салгаш, ооң баарында кызыл өңнүг чечектерни салып каан. Сактыышкын кежээзиниң эгезинде Д.Т. Дамба-Хуурактың оглу Омак Дамба-Хуу­рак бодунуң бижээн “Самагалдай” деп ырызын бараалгаткан соонда, Тес-Хем кожууннуң баштыңы Долбан Самдан биле кожууннуң Төлээлекчилер хуралының даргазы Чодураа Доңгак чыылган чон-биле амыр-мендизин солчуп, ырак-чооктан аалдап келгеннерге четтиргенин илередип мөгейгеш, тус-тузунда журналист Д. Дамба-Хуурактың дугайында чылыг сактыыш­кыннарын чугаалаан. Долбан Самдан сактыыш­кын кежээзи ажыттынган деп чарлаан соонда, Чодураа Доңгак Дайынчы Түлүшевич Дамба-Хууракка (мөчээниниң соонда) “Тес-Хем кожууннуң алдарлыг ажылдакчызы” деп хүндүлүг атты тывыскан. Ону ооң улуг оглу Орлан Дамба-Хуурак хүлээп алгаш, ачазының ажыл-ижин ынчаар үнелеп турары дээш, оларга улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип, шаңналды ачазының хөрек-чуруунуң баарынга салгаш, мөгейип каан.
Ооң соонда Дайынчы Түлүшевичиниң чырык адынга тураскааткан “Чогаадыг-сактыышкын” мөөрейинге шылгараан киржикчилерге шаңнал-макталдар тывыс­кан. Ук мөөрейге колдуунда улуг назылыг­лар болгаш хоочуннар киришкен. Жюри кежигүннери – алышкылар Орлан биле Омак Дамба-Хуурактарның түңнээни-биле, үшкү черге Белекмаа Балдан, ийиги черге Ольга Оюн тус-тузунда төлептиг болганнар. А бирги черни күш-ажылдың хоочуну Лидия Чоодуевна Дыртый-оол бүзүрел­дии-биле чаалап алган. Мөөрейниң эң-не улуг назылыг киржикчизи, Тес-Хем кожууннуң хүндүлүг хамаатызы, күш-ажылдың хоочуну, 94 харлыг Эник-оол Монгушка, Чодураа Ховалыгга, Александр Монгушка дээш өске-даа киржикчилерге шаңналдарны тывыскан.
Мөөрейниң шаңнал тыпсыр кезээ адакталган соонда, В.Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрын төлээлеп келген ТР-ниң улустуң артистери ыр-шоорлуг, онза-солун сценажыткан көргүзүглерлиг оюн-көргүзүүн бараалгатканнар. Алдар-аттыг артистер ырлап-шоорлай бээрге, тес-хемчилер олар-биле деңге ырлажып, чамдыктары туруп келгеш, сцена баарынга вальс самнап, хөлчок идепкейлиг ойнап-хөглеп турганнар.
Дайынчы Түлүшевич Дамба-Хуурак-биле эгин кожа эдержип, кады ажылдап чораан өөрү республиканың аңгы-аңгы кожууннарында чурттап чоруур. Тес-Хем­ниң хүндүлүг чурттакчылары, хоочуннары Кара-оол Лапчаа, Клара Чиңмит, Александр Монгуш, Солаан Севээн, Долума Монгуш, Людмила Монгуш, Сергей Намзырай, Николай Чооду, Сергей Чорбуу, чогаалчылар Александр Шоюн, Кара-Күске Чооду болгаш Дайынчы Түлүшовичиниң өөнүң иштиниң дөргүл-төрелдери, Сүт-Хөл кожууннуң Ишкин сумузундан төлээлер шупту ээлчег аайы-биле сеткил-чүрээниң ханызындан чылыг сактыышкыннарын илередип, хоочун журналистиң ажыл-ишке бердингенин, биче сеткилдиин, чон аразынга төлептиг кижи болуп чурттап чораанын карактарга чуруттунуп келир кылдыр сактып чугаалап турганнар. А аалдап келгеннер тес-хемчилерге мындыг онза кежээни организастап эрттирип турары дээш, улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип: “Тес-хемчилер эр хейлер! Чаңгыс чер-чурттууңарның адын мөңгежидип, ону чылыг сактып чорууруңар дээш, силерге черге чедир мөгейип тур бис!” – дижип турганнар.
Хөй санныг хоочуннарның, улуг назылыгларның, Самагалдай суурнуң болгаш Тес-Хем кожууннуң чонунуң чугаалап турары-биле алырга, Дайынчы Түлүшевич Дамба-Хуурак дыка-ла биче сеткилдиг, ажыл-ижинге сеткил-чүрээниң ханызындан бердинген, кызымак болгаш аңаа ханы хандыкшылдыг, улус-чон-биле эптиг-найыралдыг, эвилең-ээлдек, баштак чаңныг, кезээде хүлүмзүрүп чоруур арын-шырайлыг чораан кижи-дир деп, бодум хуумда, ужуражып-дужуп чорбаан-даа болзумза, ынчаар билип алдым...
Сактыышкын кежээзи адакталып турда, Д.Т. Дамба-Хуурактың улуг оглу Орлан Дамба-Хуурак  чыылган чонга, хоочуннарга болгаш бо кежээни организастап эрттирген кижилерге улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип, ачазының адын мөңгежидип, ооң дугайында эргим болгаш чылыг сактыышкыннарны шыгжап чоруур Тес-Хем кожууннуң чонунга мөгейип, аалдап келгеннерге белек-селектерин сөңнээш, орук-суурга менди-чаагай чедип алырын күзээн.
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.