1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧҮРЕК "КАҢНААР" ЭМНЕЛГЕДЕ

Дугаары 2 кардиология салбыры. 
 
Чүрээм күжүр кадык чорза,
Чүс-даа чылда чурттавас бе?
Хөөкүй чүрээм кадык болза,
Хөй-ле чылда чурттавас бе?
Кызыл хоорайның Гагарин кудумчузунда ийи каът бажыңның адаккы каъдын­да бир-ле дүне шып-ла шыпшың, ында-мында өрээлдерде аарыг-аржыкка туттурган эр, херээ­жен хөөкүй кижилер удууру удуп дыштанган, улуг аарыгга таварышканнар орта-ла удувайн, шала оожум човууртап каап чыткылааннар.
Ол душта эмнелгениң үр үеде ажылдап келген арга-дуржулгалыг эмчи сестразы Алефтина Николаевна Чадаа ол-бо палаталарда аарыг кижилерни хайгаарап, карак баспайн, кандыг-даа дааш-шимээн үндүрбейн тура хонган.
Човулаңга туттурган чонунуң, харын-даа экизи көрген, чүгээр чиик-­чаагай хонганынга хоочун эмчи сестра­зы Алефтина Николаевнаның сагыш-сеткили оожургап, дежурныйлаашкыны менди-чаагай болганынга өөрүп, бодунуң ээлчээн дараазында ажылдаар хүндүскү сестрага чурум езугаар хүлээдип берген.
Ук эмнелгениң дужунда поликлиника база шала үстүү талазында божудулга бажыңының соңгазы дүн-хүн дивейн чырып тургулаар, оларда база-ла чоннуң кадыы дээш ажыл-иш дөмей-ле хайныышкынныг. А мында, ийи каът эмнелгеде, барып-барып кижилерниң «шимчедикчи» кол органы – чүлдү-чүрээн эмнеп, шала чыргадаан чүректерни «каңнай» каап турар эмнелге бо-ла болгай. Республиканың 2 дугаарлыг кардиология салбырының дугайында кыска чурумалымның эгези бо-дур ийин, эргим номчукчу.
Бо салбыр үндезилеттинип тургус­тунганындан бээр удатпас 50 чылдаан байырлалын демдеглээр деп турар. Бежен чылдарның дургузунда ол та чеже кижилерниң чүлдү-чүрээн эмнеп, «каңнап», амы-тынын камгалап алган чүве, ону салаа базып санаары болдунмас. Барык-ла бир дугаар чоннуң ка­дыын камгалаар, эң-не нарын аар-берге аарыгларның бирээзи болур чүректиң аңгы-аңгы аарыгларын эмнеп-домнап турар, ачы-дузалыг эмнелгениң бирээзинге санадып турар.
Эге дээрезинде бо салбыр 10-15 хире аарыг кижилерни чыттырып эмнээр оруннарлыг турган. Оон чоорту чүрек-дамыр аарыгларын эмнээр тускай эртемниг эмчи кадрлар немежип, орун-дөжек көвүдеп, салбырның материалдыг баазазы сайзырап эгелээн.
Салбырны баштайгы тыва кардио­лог эмчи, Тываның улустуң эмчизи Надежда Соскур-ооловна Ооржак (Ондар) үр үеде башкарып, удуртуп келген. Ам Надежда Соскур-ооловна анаа эмчи болуп ажылдавышаан, бодунуң арга-дуржулгазын аныяк эмчилерге хүн бүрүде дамчыдып берип турар. Ол та чеже-чеже акы-дуңма төрел чонунуң амы-тынын камгалап, кадыкшылын экижитпээн кижи, ону санап түңнээри белен-не болдунмас.
Ам ол салбырны аныяк эмчи Рада Сүге-Маадыровна Соян билдилии-биле удуртуп турар. Салбырда дээди эртемниг эмчилерден Шораана Май-ооловна Ооржак, Ай-Суу Өнер-ооловна Бады, ортумак эртемниглерниң аразындан хоочун эмчи сестралары Алефтина Николаевна Чадаа, Екатерина Көкеловна Донгак, олардан аныяк сестра­лар Галина Мижит-ооловна Дагба, Рутям Чылбар-ооловна Монгуш аарыг­ кижилерниң, коллективиниң хүндүткелин чаалап алган, мурнуку одуругда макталдыг ажылдап турарлар.
База ол ышкаш салбырга дыка үр үениң иштинде ажылдап келген, ам хүндүлүг дыштанылгада улуг сестра турган Нина Андреевна Комонинаның өөреникчизи, ында 16 чыл чедир ажылдап турар улуг сестра Мөңгүнмаа Хүлер-ооловна база-ла макталдыг ажылдавышаан, аныяктарны уштап-баштап, бодунуң арга-сүмезин кадып турар. Эмнелгеде 19 санитарка кыс аарыг кижилерни ак сеткилдии-биле карак кызыл аажап-тежээвишаан, ниити арыг-шеверни шыңгыы тудуп турарлар. Санитаркаларның иштинден Ремилия Владимировна Чыкай эки сеткил-биле эриг баарлыг езу-биле албан-хүлээлгезин ак сеткилдиг күүсетпишаан, чонунга макталдыг бараан болуп турар.
Тываның ол-бо булуңнарындан, харын-даа республикадан дашкаар-даа келгилээн чүрек-дамыр аарыгларындан бачыдап бергедээн кижилерни доп-дораан хемчээн ап, шинчип көргеш, салбырның барык-ла 60 хире оруннарынга чыттырып, оларның дайынчы байдал-биле ажылдап турарын демдеглээр апаар. Чамдык таварылгаларда орун-дөжек чедишпейн баарга, коридорга-даа чыттырыптарлар. Уе-човуурлуг келген кижилерге шалыпкыны-биле онза чугула эмнээшкиннерни чорудуп турарындан кижилерниң хораар таварылгалары шоолуг-ла болбайн турар.
Салбырга чүгле чүрек аарыгларын эмнеп турар эвес, өске-даа аарыглардан чыргадааннарны катай-хаара эмнеп, буянныг үүле-херекти кылырлар. Эмчилер чүректиң хоочураан аарыг­ларындан аараан­нарны үе-үелеп салбырга чыттырып, эмнээшкин курстарын эрттирип, арга-сүмелерин берип турарлар. Соңгаар хоорайларга кестирип эмнедир кижилерни баш бурунгаар белеткээр, план езугаар ажылдарны чорудуп турарлар.
Ында көскү агитация, эмнелгениң ук-төөгүзүн көргүскен чуруктар астынган, аарыг кижилер ортузунга лекция, беседаларны чорудары чаңчыл апарган. Бо эмнелгеге кезек-кезек эмнээшкин (курс) эрткеш, Кызыл хоорайдан Алдын-оол Кенден, Маа­дыр Ооржак, Бии-Хемниң Сөөш суурдан Лев Дендий, Каа-Хемниң Суг-Бажындан Өшкүлүг Өлчей-оол, Өвүрнүң Солчур суурдан Чкалов Куулар, Сүт-Хөлдүң Кара-Чыраадан Сергей Ондар оларның кадыкшылы экижип, буянныг эмчилерге өөрүп четтиргенин илередип турарлар. Ында санитарка кыс Ольга Өктековна Ооржак өске эш-өөрүнге үлегер-чижээн көргүзүп, аарыг кижилерни ажы-төлү дег, дүн-хүн дивейн, сагыш човангыр ажаап-тежээп турар.
Демдеглел дептерин ажып көөрге, янзы-бүрү мергежилдиң кижилери авыралдыг эмчилерге өөрүп четтиргенин илередип каан болур чорду. Эмчилер ында эмнедип чыдар эр, херээжен улустуң ханының базыышкынын, ниити байдалын дүне-даа, хүндүс-даа доктаа­мал хайгаарап турарлар. Аккыр халаттарлыг, адак-бышкаа чиик эмчилер арат чоннуң амы-тынын камгалап алырынга кезээде дайынчы белеткелде турарлар. Кижи бүрүзүнүң «шимчедикчизи», «мотору» болур чүлдү-чүрээниң «дарганнары», аксы-сөзү чымчак, эвилең-ээлдек авыралдыг эмчилерни алгап мактавайн, ам кымны алгап мактаарыл.
Эмчилерниң хайгааралында аарыг­ улустуң аъш-чем талазы-биле хандырылгазы хоомай эвес. Хүнде ниитизи-биле үш катап чемгерер. Харын-даа ногаа аймаандан, сүттен кылган немелде чемнерни берип турар. Ижин-баары багай кижилерге таарышкан чемнерни бээрлер. Амданныг-сүүзүннүг аъш-чемге аарыг­ кижилерниң сеткили өөрүвейн кан­чаар. Эмнелге аарыг улуска таарымчалыг болза-ла, оларның сегииринге эки дээрзи билдингир-ле болгай.
Хайым чоннуң кадыын «каңнаар» кардиолог эмчилерниң карактары хоюг, каттыраңнап хүлүмзүрүп чоруур. Эмчи кижи хүлүмзүрүп, чазык чаагай болурга, кижиниң өөрүшкү-маңнайы хайнып, артында-ла чиик сергек апаар ышкажыгай. 
Акы-дуңма төрел чоннуң кадыын камгалаар база бир ынаныштыг кардиология салбырының эжии кайы-даа үеде ажык турар. Аккыр халат кеткен ажык чаңныг эмчилер аарыг-човулаңга таварышкан чонун эптиг-ээлдек хүлээп алырындан кажан-даа чажам дивестер.
Чүрээвисти камнаалыңар, 
Чүүден артык камнаалыңар.
Хайыраан-на чүрээвисти
Катап-катап камнаалыңар!
Бораш ОНДАР. 
Сүт-Хөл кожуун.
Чурукту эмнелгениң архивинден алган.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.