1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШАГААНЫҢ АК АЙЫ

АЙ ЧУРАГАЙЫ-БИЛЕ САНААРЫ
 
Шагааны кажан, канчаар эттирер деп чүвени тайылбырлап көрейн. Кырган-ачам Шыырап Түлүш ол талазы-биле мени аажок өөредип чораан. Ол боду бойдус-биле тудуш чаяалгалыг кижи. Ынчангаш кан­чаар билген-дир мен, ын­чаар тайылбырлаайн.
Тывалар мал-маган азырап чораан болгаш, көшкүн чуртталгалыг. Мал-маганы семис, шыырак болзун дээш, эки одарлыг черлер дилээр ужурга таваржыр. Ынчангаш часкы, кышкы, күскү болгаш чайгы үеде олар оът-сиген, одар аайы-биле көжүп чоруй баарлар. Көшкүн чуртталганың негелдези болза мал-маган соондан саадавайн, өнчү-хөреңгизин чыггаш, дораан көжүп чоруптары болур. Дүргени-биле чыгдынар, оон дораан чазып азы тип алыр, кыжын чылыг, чайын сериин кидис өгден эки эт кайда боор.
— Шагда Тывага соок күштүг, 50-60 градус чедир сооп турган — деп, кырган-ачам чугаа­лаар турган. Ындыг чыккылама соок­ту кижи боду шыдажып, мал-маганын онча-менди кыштадып, хүр эртип алыры улуска дыка улуг шудургу ажыл. 
Ынчангаш узун соок кышты хүр эртип, мал-маганны онча-менди ажырып, шыдажып алганын түңнээри болза, частыӊ башкы айыныӊ бир дугаар хүнүнүӊ эртенинде, даң хаяазын уткуп, өөрүп байырлап чораан чылда­гааны ол деп кырган-ачам чугаалап чораан. 
Ол ышкаш тываларның база бир улуг хүндүзү от турган. Ону чемгерикчи, чылыдыкчы деп санап, аажок хүндүлээр, ынчангаш ону дагыыр. Кышкы соокту чурттап эртип алганын, мал-маганын хүр ажырып, онча-менди болганын, өлүп чудаваанынга өөрүп байырлап, отка чалбарып, четтиргенин илередип, отту чемгерип, эртенги херелдер үнүп орда, саң салып чалбарыыр чораан ужуру ол. 
Төөгүден тура тывалар хүн чурагайын ай-биле санап чо­раан. Ай караа-биле санаарга, бир айда 30 хонук бар, 31-ги хонук болгаш февраль 29-ку хонук деп хүннер чок, ындыг хүннерни санавас чораан. Ынчангаш ол ынчаар-ла часкы хүн дурту узап, хүн караа кажан чылып келирин санап ап чорааннар. 
Бо чылын Ай караа-биле санаарга, февраль айның 26-ның дүнезинде кыштың айы төнер. Февраль 27-ниң хүнүнде, григориан календарь-биле алырга, март айның бирээ, частың башкы айы үнүп келир кылдыр таваржып турары ол деп санап чоруур кижи мен. Ай караа-биле санаан чыл григориан календарь-биле 5,7 хонук ылгалдыг апаарының чылдагааны чүл дизе, григориан календарь-биле алыр болза, 7 ай 31 хонуктуг, февраль ай 28, 29 хонуктуг, өрү бижээни-биле алыр болза, Ай караа-биле санаарга, шупту 12 ай 30 хонуктуг. 
Шагааны хүнүнде байырлап тургаш, ирт кежи кышкы негей тонун харга арыдыр кактааш, шыгжап, часкы бичии чиик чуга тонун уштуп, кедип алыр. Аалдар аразы ырак чурттап чо­раан болгаш, ол улуг байырлалда төрел аймак, чоок аалдар демнежип, чыглып алгаш, даң аткыже оюн-тоглаалап, шыдыраалап, кажыктап, солун-чугаа төөгүп, тоолдажып, хөөрежип эрттирерлер. Эртен даң адарын манап алгаш, даң хаяазында бот-боттарын улуг өөрүшкү-биле, улуг улузун хүндүлеп, кадак белээн сөңнежип, улуг назылыг улузунга чолукшуп, оларның чагыг сөзүн ап, улуг улусту хүндүлээрин аныяк-өскенге өөредиг кылдыр айтып берип, көргүзүп, а улуг назылыг чон  чаңчыл сагыырын, саң салырын, канчаар чалбарыырын айтып берип чорааны анаа эвес. 
Эрес эрлер эки аъттарын эзертеп, часкы каас хевин кедип алгаш, аалдажып, бот-боттарын чолукшуп чорааны база анаа эвес уткалыг, өөредиглиг. Байырлал болганда мөөрейлежип чорааны уткалыг. Кайы-даа өгге кирерге, аяк шайже чалаар. Өглерге шыы­рак эрлер сүмележип чыглып алгаш, тыртым улустуң салып берген аъш-чемин дөгере ижип-чигеш баар. Экииргек, дузааргак, хүндүлээчел, биче сеткилдиг ээлер­лиг аалдарга баргаш, куткан чемин чүгле амзааш, четтиргенин илереткеш, чоруп турган дээр. 
«Час келди, ээгиде хүн дээп келди» деп сөстүң тывылганы анаа эвес. Чүге дээрге частың айы үнүп кээрге, хая баарынга хой кадарып, хоюн харап орарга, хүн херели чылып, хая баа­рында харлар эрип эгелээр. Ынчангаш ам ээгиде хүн дээп келди, час душкен-дир, байырлаар үе келген-дир дээн чугаа оон үнгени ол. Кышты хүр ажып, мал-маганны онча-менди кыштадып алгаш, кыштадыр шыгжаан үүжезин улус уштуп, байырлап, бичиилери чуңгулап, аалчылары ойнап-хөглеп, улуг байырлал кылдыр эрттирип чорааны ол. 
Ынчангаш ол ай-хүн санааш­кынын лама башкылар ниитилели таптыг санап, ылавылап дугурушкаш, тыва календарьны үндүрүп, чаңгыс аай санаашкын тайылбырга келир болза эки. 
Кыдат, тибет чоннуң санаары-биле эрттирип турбайн, хамнар ниитилели черле бистиң Тывага ай санаашкыны-биле ону чурумчудар болза эки деп күзээр кижи-дир мен.
Сагаан-оол ДОЛГАР,
ТР-ниң хоочуннар чөвүлелиниң даргазы. 
 
ШАГААНЫҢ «ХОРУГДАТТЫНГАНЫ»
 
Мен билип кээримге-ле, «Шагаа» деп сөстү сымыранчып, аяар чугаа­лажыр чүве чораан. Алыс черле сонуургак болгаш, авамның ачазы, кырган-ачамдан айтырган мен.
– Ол Шагаа деп чүү чүвел, кырган-ачай? Чоп, оон корткан ышкаш, аяар чугаалажыр чүвел? 
Кырган-ачам ыңай-бээр шыпыраңнады көргүлээш, хааглыг эжикти база катап ылавылап хаап кагды. Оон далаш чок, даңзазынга таакпызын кывыскаш, кезек буруладып чоруй, чугаалап эгеледи.
– О, Шагаа дээрге чыл эргилдези-дир, уруум. Азы бир чыл өске чыл-биле солчуру ол-дур ийин. Чылдар солчуп турар үеде ам Шагаа байырлалы чедип кээр. (Эскерип орарымга, «Шагаа» деп сөстү адаан санында-ла үнүн чавызадып орар).
– Кырган-ачай, Шагаа чедип келген деп чүвени канчап билип алыр чүвел ынчаш?
– Ону чүгле дээрде Айдан, сылдыстардан билип алыр. Ай биле Yгер сылдыс хончу бээрге азы шуут дужаажып кээрге, чаа чыл бажының келгени ол болур чүве-дир ийин. Чижээ, Мечи чылын Дагаа чылы солуур дээн ышкаш.
Кырган-ачам холун чудуруктай туткаш, ооң докпактарынга 12 чылды моол аттары-биле адааш, оон уламчылады: 
– Бир чыл иштинде кижи-биле, мал-маган-биле, бисти долгандыр турар бойдус-биле чүү-даа болу берип болур. Аарыг-хамчык, өрт-халап, үер-чайык, чаа-дайын, бойдустуң чайгаар болу бээр болуушкуннары дээш чүү чок дээр сен, уруум. Эрги чылды эки менди, тодуг-догаа, сүт-саанныг, тараа-быдаалыг ажып алгаш, кижилер өөрүп, байырлап, ону үдээр. А үнүп келген чаа чылдан өлчей-кежикти дилеп, бүгү-ле эки чүвени оштап, уткуп тура, байырлаар чылдагааны ол ышкажыл, уруум. 
Ооң сөөлүнде кырган-ачам боду бичии чорда, Шагааны канчаар эрттирип турганын чугаалап берди.
– Шаанда, мен бичии чорумда, аалдар Шагааны эң солун байырлаар чүве. Орта пөкпээже чемненир, үүжезин, хырбачазын, чөкпээн, даш-чигирин аңаа бузуп чиир, аалчыларын хүндүлээр. Чүгле Шагаа хүнүнде хой кадарар кижи тывылбайн баар чүве. Ынчаарга улуг улус ону база кажарлай бодап алган боор. Олар мынча дээр: «Шагаада кым эң хүндүлүг кижи болуксап тур? Эң амданныг аъш-чемни ол кижиге арттырар, черге чорааш соруп чиир кылдыр даш-чигирни база бузуп бээр». Ынчан ам күзелдиг кижи тыптып кээр. Аныяк үелеримде ылаңгыя тевек теверинге алыспас чораан мен, уруум.­ Аалым өдээнден тепкеш, кырлаң ажыр бир аалдың өдээнче киир теп эккээр мен. Чанымда эдерген улустуң чүгле баштары согаңнаар, санаарынга өйлежир чүве. Ол хевээр ол аалга улаштыр шагаалай бээр бис.
Ол хүн каткы-хөгден, оюн-баштактан бүткен боор, «бардамнаан» кижини, сүрүп чорааш, көөр чүве. Оон кайда боор, чоннуң ол чараш байырлалын хоруп каап­кан.
– Чүге, кырган-ачай? Чүү дээш?
– Эргиниң артыышкыны дээш бо ба­йырлалды хораан. Ону тогбаан, көзүлдүр байырлаан кижини бурууга онаар. Черле ынчаш совет эрге-чагырганың айтыышкынын хажык чокка күүседир үе турган. Эр улус кежегелерин шупту кестирген. А херээжен чон шупту чолдак чаштарлыг апарган. «Орус» деп сөс чугаалап болбас. Оларга хамаарыштыр чүгле «хамааты кижи» дээр. Тыва идик-хевивисти безин кетпестей берген бис. Тыва тоннарны чүгле шии, концерт үндүрген артистер  кедер турган.
Кырган-ачамның ынчан меңээ чугаалап бергени ындыг. Ам бо кижи 70 артты ажа бергеш, кайгап, соонче көрүп, сайгара бодап орар боор чүве-дир. Чүү кончуг хувискаалга алыскан турган чон боор бис?
Шагааны чеже-даа хоруп каарга, чамдык дидим болгаш тыва езу-чаңчылынга бердинген кижилер, бүдүү-даа болза, демдеглеп эрттирип чорааннар. Ындыгларның би­рээзинге мээң кырган-ачам, Шожулчап Хувуту оглу Куулар (1898 чылда төрүттүнген), хамаар­жыр. Кырган-ачам кежээ Ай үнүп келгенде үнгеш, Шагаага чедир каш хонук артканын чугаалап кирип кээр кижи.
Авам ону дыңнап алгаш, бажыңын албан чугайлаар. Чымчак эт-септи дашкаар үндүрүп, силгип, кактаар. Боова-боорзак, манчыны эңдере туттургаш, доңурар. Хой хөрээнде доңуруп каан үүжени эргискеш, хүндүлүг эъттерни аңгылап аар. Күскү семис хойнуң борбактап каан эдирин хөрек иштинден алгаш, хайындыргаш, саңга салыр чем дээжизиниң кырындан шып каар кижи чораан. Саң ыяжын шагда-ла белеткээш, аңгы шарып каан чыдар.
Шагаа эртенинде кара даң бажында, улус турбаанда, улуг оглун эдертип алгаш, Сарыг-Белге саңын салып, чажыын чажып, чалбаргаш чедип кээр. Оон-на хырбачазын доорап, көже-биле быдаалап, бистерни «тоннарыңар кактаңар, арыг харга аңдаштанып алыңар» дээр кижи.
Бажыңга таварылга бооп кирип келген улусту чаа-ла хүндүлээр. Чамдык улус билип-даа турган чүве ыйнаан. Ынчалза-даа ол хире хүндүлеткен кижи каяа чүве ыыттаар деп.
Хөөкүй-ле кырган-ачамны! Шагааны ажык-чарлыг, артында-ла бүгү Тыва хостуг демдеглеп эгелээн деп чүвени билген болза, та кайы хире өөрүүр турган ийик. 
Шагаа ам улусчу байырлал апарган, хоой­лу талазы-биле үндезилеп каан. «Тыва Республиканың байырлал хүннериниң дуга­йында» Тыва Республиканың 1999 чылдың февраль 12-де 143 дугаарлыг Хоойлузунда ону айыткан. Бүдүн февраль айны «Ак Шагаа» айы кылдыр чарлап каан. Магалыын көрүңер даан! Чүгле бо бүдүү айын шын сүзүглеп, эки чолдан күзеп, арага-дарыдан чайлап, чавырлып-ла көрээлиңер, чонум!
Валентина Бегзи (Монгуш), 
хоочун башкы.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.