1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШАГААНЫҢ АК АЙЫН ЧАРЛААН

Тыва хүрештиң маргылдааларын кышкы үеде залдарга эрттирерин республиканың Хүреш федерациязы 7 чыл бурунгаар шиитпирлээн. Кышкы үеде залга болур тыва хүреш маргылдаазын тыва Хүреш федерациязының шиитпири-биле кожууннар аайы-биле хуваап, келир айда эрттирер кожууннуң төлээлеринге бо удаада эрттирип турар кожууннуң удуртукчулары шилчип чоруур кубокту, байырланчыг байдалда дамчыдып бээр чаңчылдыг.
 Чаа үнүп келген 2017 чылывыстың баштайгы айының маргылдаазын эрттирер езулал ыраккы Тере-Хөл кожууннуң төлээлеринге онаашкан. 
Эрткен субботада Кызылдың Сүбедей аттыг спорт ордузунга Тере-Хөл кожууннуң төлээлериниң чаа чылдың баштайгы айында эрттирген маргылдаазы база солун болган. Олар ук хүрешти көөр дээш келген чонунга ак чемин, чигир-боовазын үлеп, уран чүүлүн залга олурганнарга бараалгатканнар. 
Маргылдааның байырлыг ажыдыышкынында Тыва Республиканың Баштыңы Ш.В. Кара-оол сөс ап, мынча дээн: 
Хүндүлүг чаңгыс чер-чурттугларым! Тере-Хөл кожуунга азы Кунгуртугга кым чорбааныл, холдарыңар көдүрүп көрүңерем? Ынчаар алырга, бо кайгамчыктыг оранга барган улустуң саны эвээш болуп турар-дыр. Аңаа чорбааннар чер-ле барып чедер болза эки. 
Чүге дээрге аргыжып чедери аажок берге, чайгы оруу-биле чоруур болза, Кара-Суг, Кеский-Баалык, Кызыл-Арт, Серээ-Белдир, Оруктуг, Каргы болгаш Чыргаланды дээр дендии улуг арттарны ажып чорааш, барып чедер. 
Орук ара кижи магадап ханмас чараш бойдусту, хөл ортузунда Пор-Бажың деп адаарывыс VIII векте уйгурларның тудуп каан шивээзин, Тере-Хөлдүң бодун магадап, көрүп болур. 
Чылдың-на Тарыс аржаанынга дыка хөй улустар кадыын эмнеп, барып турар болгаш сөөлгү үеде Кунгуртугже барып турар улустуң саны көвүдей берген. Тарыс аржаанын эки байдалга тудары-биле сайгарлыкчы Аяна Аян-ооловна Имажапка Чазактың мурнундан 1 миллион 500 муң рубль-биле дузаны каткан бис. 
Бо хүн чаңчыл болган кожууннарның эрттирип турары хүрешти талыгырдан келгеш, эрттирип турар Тере-Хөл кожууннуң чонунга болгаш ооң удуртулгазынга улуу-биле өөрүп четтиргенивисти илередип каалыңар!  
Тере-Хөл кожуунда эрткен чылдың чизези-биле 2 муң 162 кижи доктаамал чурттап турар деп, сан-чурагайлар айтып турар. Бода малдың баш саны 4 муң 384 баш азы барык 27 хуу өзүлделиг, шээр малы 4 муң 387 баш, 43 хуу өскен. Чылгы малдың ниити саны – 2 муң 15 баш кылдыр, а сарлыктарның саны 513 баш кылдыр өзүп келген. Ивилер кезек када шуут төнген турган болза, эрткен чылын оларның баш саны 60 чедир өскен бооп турар. 
Агаар-бойдузу кадыг-шириин черде чурттап чоруур чаңгыс чер-чурттугларывыс дөмей-ле мал-маганының санын чылдан-чылче көвүдедип чорууру өөрүнчүг. Ырак-узакта-даа чурттап чоруур болза, Тываның ниити сайзыралындан чыдып калбайн хөгжүп чоруур кожуунувуска ам-даа эки сайзыраарын күзеп каалыңар. Чүгле демниг ажыл-агыйлыг черге сайзырал турар дээрзин билир бис. 
Хүндүткелдиг чонум! Тере-Хөл кожууннуң чонунуң бистиң ыдыктыг байырлалывыс Шагаа­га чедир таптыг-ла 1 ай артканда эрттирип турар бо хүреш маргылдаазында келген чонум силерни таварыштыр бүгү Тывага Шагааның ак айын чарлап тур мен. 
Шагаага чедир бир ай арткан болганда, аңаа сагыш-сеткиливистен белеткенип, багай үүлгедиглер кылбас айны чарлап аар болзувусса, кандыг деп бодаар силер? Шагааның ак айында бажың-балгатты аштап-арыглап, үзел-бодалдарывысты база арыглап, арага-дары ишпейн, оруктарга кичээнгейлиг болуп, бот-боттарывысты хүндүлежип, улуг улус-биле бичии чаштар аразында деткижип, эрес-сергек, шудургу чүткүлдүг, бир-ле эки үүле-херектерни кылып тургаш, Шагаавысты уткуп алыылыңар – деп, Ш.В. Кара-оол чугаалады. 
Уланчызын 2017 чылдың январь 31-де үнген №10 "Шын" солундан номчуңар.
Владимир ЧАДАМБА.
Авторнуң тырттырган чуруу: Тываның Баштыңы Ш. Кара-оол биле
Тере-Хөл кожууннуң чагыргазының даргазы О. Монгуш.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.