1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШАГАА БҮДҮҮЗҮНДЕ МАЛЧЫН КОДАНГА...

ТР-ниң өөредилге болгаш эртем сайыдының бир­ги оралакчызы Светлана Ощепкова Кызыл кожуун­нуң Баян-Кол сумузундан ырак эвесте “Кызыл-Чыраа” деп черде “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губер­натор төлевилелиниң 2016 чылдың киржикчилери Айдаш биле Аржаана Хор­лууларның өг-бүлезинге чедип, кыштаглаашкынның ка­йы хире эртип турарын сонуургаан.
Аныяк малчыннар тус чер чагыргазының аңгылап берген черинде чурттаар 6х6 дөрбелчин метр бажыңны, кажаа-хорааны тудуп алган. Кышты хүр-менди ажары-биле 20 ажыг тонна сигенни, малының чылгаар дузун белеткеп алган. Суггат талазы-биле байдал база таарымчалыг, кыштагдан ырак эвесте Кызыл-Чыраа хемчигеш агып чыдар. Электри хандырылгазын бээр генераторлуг. Кудукту казып, сугну үндүрген. 
Эрткен чылын 200 баш хойга онааштыр 202 хураганны онча-менди доруктуруп алганы эки көргүзүг. Аңаа немей 4 кошкарны база садып алган. Мал оолдаашкыны апрельден бээр эгелээр. Шээр малдан аңгыда, 2 бода мал, 2 аът бар.
Ажыл-амыдыралынга херек «УАЗ» маркалыг  автомашина мал­чыннарга бараан болурунга кезээде белен. Өгнүң эр ээзи уругларынга чуңгулаар катокту кылып берген. Кыштагже чоок­шулап, машинадан дүжүп кээривиске, катоктан баткаш, чаактары кыза берген ийи угбашкы бисти уткуй халып келдилер. 
Айдаш Терлиг-Хая сумузунга малчын өг-бүлеге төрүттүнген болгаш, мал ажылын бичиизинден тура эки билир, кызымак, ажылгыр, эрес-кежээ оол кылдыр өскен. Ол Баян-Колдуң ортумак школазының 9-ку клазын дооскаш, ада-иезиниң чымыштыг ажыл-ижинге дузалажып кирипкен. Өгнүң эр ээзи хоюн кадарарда, даң хаяазы-биле деңге тургаш, малын кокайлардан камгалап, хат, чаъс-даа дивейн, одарга хүнзээр. Малчын кижиниң ижи чымыштыг-даа, берге-даа деп ол эки билир.
Аныяк малчынның ачазы Буян Биче-оолович «X Дээди Хурал» совхозунга чылгычылап турган. Амгы үеде оглунуң кыштааның чоогунда мал-маганын тудуп, деткимче, дузазын көргүзүп, арга-сүмезин кадып турар. Өгнүң кыс ээзи Баян-Кол чурттуг. Ол дээди эртемниг, губернатор төлевилелинге киржир бетинде Терлиг-Хая сумузунуң «Эрестер» уруглар садынга кижизидикчи башкылап турган. 
Хорлууларның аныяк өг-бү­лези 3 ажы-төлдүг. Улуг кызы Чы­жыргана Каа-Хем суурнуң 2 дугаар школазының 5-ки клазында, ортун кызы Аратмаа Баян-Кол школазының 1-ги клазында өөренип турар. Хеймер оглу Буян ада-иезиниң чанында. Ол беш харлыг. Бичиизинден тура ада-иези уругларын ажыл-агыйга, мал-маганга ынак кылдыр өөредип, кижизидип турар. 
“Өг-бүлевис мурнундан Шолбан Кара-оолга өөрүп четтиргенивисти илередир-дир бис. Төлевилел чок турган болза, мын­дыг ажылды сегирип ап шыдавас турган бис. “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелиниң бо чылгы киржикчилеринге дамчыдар 200 баш төрүүр хоювус белен” – деп, Айдаш чугаалады. 
Баян-Колдуң малчыннары­ның Шагаазын «Кара-Булуң» деп черде Шолбан Анукаевтиң кыштаанга байырлаар. Чаңчыл езугаар лама башкыларны чалап, номналдарга олуруп, даң хаяазында саң салып, оран-таң­дызынга чалбарыыр.  Малчыннар күзүн белеткеп алган үүжезин бузуп, тыва национал оюннарга мөөрейлежип, бедик тейге хей-аът туктарын азып, чуңгулап, харга кактанып, ажыт-чажыт чок чугаалажырлар.
Светлана Ощепкова аныяк малчыннарга Шагааның белектерин, уругларынга конфет-чигирни, фруктуларны, номну  тывысканының соонда байырлаштывыс.
Аныяк малчыннарга малын хүр кыштадып, анай-хураганын онча-менди камгалап алырын күзеп, Ыт чылы оларга эки сеткил-хөөннү, чымыштыг ажыл-ижинге чедиишкиннерни өргүүрүн, хей-аъды, сүлде-сүзүү бедик чоруурун күзедим.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.