1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШУУЛГАН АЖЫЛЫН ДООСКАН

Июнь 28-30 хүнне­рин­­де Кызыл хоорай­га «Келир үениң Тывазы: өске­рилгелерниң стратегиязы» деп улуг шуулган Рос­сия Федерациязының субъектилериниң эксперт­териниң киржилгези-биле болуп эрткен. Ук шуулганга Тыва Республиканың 2030 чылга чедир социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң стратегиязын ажылдап кы­­лыры-биле холбашкан инвестиция климадын экижидери, биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорукту база туризмни сайзырадыры, өөредилге, кадык камгалалы, культура болгаш кижи капиталы, экономиктиг хөгжүлде, бойдус байлаан камныг ажыглаары, экологтуг айыыл чок чорук, чаа технологиялар, хөй-ниитиниң инициативазы дээш оон-даа өске чугула айтырыгларны сайгарып чугаалашкан.
Шуулганның хүн бүрүде ажыл чорудулгазының дугайында материалдарны удаа-дараа чырыткан бис. Солунувустуң бөгүнгү үндүрүлгезинге номчукчуларның Тывага болуп эрткен чугула улуг болуушкунга хамаарышкан бодалдарын болгаш саналдарын парлаар-дыр бис.
Семис-оол Серен-оол, номчукчу:
— «Келир үениң Тывазы – өскерилгелерниң стратегиязы» форумнуң канчаар эртип турарының дугайында радио-телевидениеден дыңнап, солун-сеткүүлдерден номчуп турдум. Бо чыышка кожууннарның албан-хаакчыларын хаара тудуп, оларның удуртуп-баштап турар девискээрлеринде инвесторларны сонуургады бээр, хөгжүлдеге ажыктыг кандыг чүүлдер барын сайгарып чугаалашканы дыка чүүлдүг-дүр. 
Бистиң Тыва алдын дээш өске-даа казымал байлактар-биле байлак болгаш, кедизин эвес, а хүнүн бодаар, алдын дээш өске-даа казымал байлак казып тывар компаниялар рес­публикада ажылдап турлар. Эң ылаңгыя хөмүр-даш казып ап турар компанияларның бөдүүн чонга ажыы барык чок дээрзин херек кырында көрүп тур бис. Хөмүр-даш-биле байлак Тывада хөмүр-даш өртээниң кончуг аары бисти өөнделетпейн барды. Мындыг компаниялар ажылын ара соксадыр болза, оларның соонга ужу-кыдыы көзүлбес уургайлар довурак-доозуну куурарып артып каар. 
Ынчангаш Кызыл хоорайда аалчылар бажыңы тудуп, тууйбу заводун чаартып турар азбербайджан компания ышкаш тудуг компанияларын хаара тударынче база улуг кичээнгейни салыр болза эки. Ында хөй тыва тудугжулар ажылдап турар, оларның туткан тудуглары Тывага келир үеде-даа ажыктыг боор.
Тываның ырак-узак булуңу Тере-Хөлче орук-чириктиң берге болганы-биле инвесторлар хаара тудары берге болбайн канчаар. Ынчалза-даа ында Тарыс аржаанын курорттар хөгжүлдезиниң талазы-биле ажылдап турар компаниялар сонуургаар кылдыр суртаалдаар болза эки-дир. Тарыс аржаанга кыш-чай чок ажылдаар курорт, аэропорт тудуп болур. А чайгы үеде Тере-Хөлге балыктап, хөлге эштип, хемелиг эжиндирип дыштанырын чүге организастап болбазыл. Тарыс биле Тере-Хөл аразы ырак эвес, эки орукту тудуп ап болур. Оон ыңай, Тере-Хөлде бүгү делегейге ады-сураа алгаан Пор-Бажың шивээ база бар болгай. 
Бир эвес ынчаар кылып шыдаар болза, Бурятия, Иркутск область дээш ол кавының девискээринден дыштаныкчылар хөй боор дээрзинге бүзүрээр мен. Тарысче машиналыг баарын ырак-узак, берге дивейн, республиканың барык шупту кожууннарындан дыка хөй аржаанчылар канчап барып турарлар-дыр. 
Белек-оол МОНГУШ, Кызыл хоорайда пенсионер:         
— «Келир үениң Тывазы: өскерилгелерниң стратегиязы» деп шуулганның дугайында телевизордан көрүп, дыңнап, «Шын» солундан номчааш, Тывавыстың келир үези, сайзыралы дээш хөй-хөй эки ажылдарны чон саналдап турар деп билдим. Мос­квадан келген эксперттерниң-даа кылган түңнелдери эки чорду. Ынчалза-даа ол бүгү эки эгелээшкиннерни боттандырып кириптер дээрге, акша-төгерик айтырыы берге. Ынчангаш Тываже инвесторларны хаара тудары-биле бо шуулганны эрттирип турары бир сорулгазы ол деп билдим.
Тываның келир үезинге хамаа­рыштыр эксперттерниң берген үнелелдерин дыңнап олурарга, черле эки-дир. Ону дыңнааш, кижиниң сеткили өөрүп олурар чорду. Тывага балык ажыл-агыйын, чиик үлетпүрнү, туризмни сайзырадырынга, эът болгаш эъттен продукциялар бүдүрүлгезинге инвестицияларны дидими-биле кылып болурун Москвадан келген эксперттер чугаалап турду. 
Ол черле шын болур ужурлуг. Чүге дээрге Тываның девис­кээринде балык өстүреринге таарымчалыг арыг суглуг, янзы-бүрү минералдар-биле байлак хөлдер болгаш суг шыгжамырлары эң-не хөй. Чиик үлетпүрге Тываның хөй малының дүгү, кежи үнелиг чиг-эт болур. А эътке хамаарыштыр чугаалаар болза, Тываның малының эъди экология талазы-биле эң-не арыг болгай.
ТР-ниң культура сайы­дының оралакчызы Марьятта Бадыргы: 
— Эрткен неделяда «Келир үениң Тывазы: өскерилгелерниң стратегиязы» деп шуулганның культура адырынга хамааржыр шөлүнге ТР-ниң уран чүүлүнүң хүндүлүг ажылдакчызы Екатерина Карелинаның «Тыва культураның амгы байдалы болгаш 2030 чылга чедир сайзыралы, келир үези» деп илеткелин дыңнадывыс. Илеткелден культура адырының кол берге айтырыгларын, оларны шиитпирлээриниң болур хире аргаларын билип алдым. Ол ышкаш аңаа культурология эртемнериниң доктору Айлана Күжүгеттиң школаларда Тываның төөгүзүн өөретпейн турары берге айтырыгларның бирээзи деп санап турарын чөптүг деп көөр-дүр мен. Нацияның езу-чаңчылдарын, культуразын кадагалап арттырарынче угланган тускай программа херек деп культуролог санап турар. Бо санал-оналды 2030 чылга чедир культура адырының бурунгаар сайзыралының резо­люцияларының аразынче киир­ген. Ол ышкаш бо шуулганга Тыва культурага хамаарыштыр дыка солун, ажыктыг, бурунгаар көрүштүг, кедилиг санал-оналдарны киирген. Чижээлээр­ге, «Чаңгыс суур – чаңгыс  бү­дүрүл­ге» деп төлевилел ышкаш бир-ле онзагай, тус черниң культурлуг брендизин суурларның культура албан черлери кады ажылдап кылыр. Мындыг шуулганнар эрттирери эки, херек. Келир үеде кайнаар чүткүүр, кандыг угланыышкынныг ажылдаар дээн ышкаш айтырыгларны аңаа чугаалажып, санал-оналдарын киирип, шиитпирни үндүрген. Культура адырынга хамааржыр дыка хөй айтырыгларны аңаа өөренип көрдүвүс.
Билчеймаа Достай, рес­публиканың медпрофилактика төвүнүң клиника-диагностика салбырының эргелекчизи: 
— Мен болуп эрткен шуул­ганның «Кадыкшыл – кижи­ниң арга-курлавырының үнде­зини: айтырыглар болгаш шиит­пирлээр­ оруктары» деп секцияның ажылынга киришкеш, бистиң сайыдывыс Орлан Эрес-ооловичини, Новосибирскиден болгаш Улан-Удэден келген эртемден эмчилер Валерий Васильевич Гафаровту, Сергей Матвеевич Николаевти дыка-ла сонуургап дыңнадым. Ол ышкаш шуулганга киржири-биле Моолдан бистиң коллегавыс, химик эртемден, профессор Ганбаатар   биске аалдап чедип келген. Профилактика талазы-биле айтырыгларывысты моол коллегавыс-биле боттарывыс аңгы база чугаалаштывыс.
Уругларның кадыкшылын бичиизинден тура хайгааралга алыры кончуг чугула. Бис, эмчи сестразы Наталья Витальевна Крюкова болгаш массажист Каа­дыр Сорулгаевич Сонам, садиктерге баргаш, бичии уругларның кадыкшылын хайгаарап, хынап көрүп турар бис. Уруглар колдуунда ясли-садиктерде мөөңнеттинген, оларның ада-иелери ажылдап турар, чай чок, уруглары аарываанда, херек кылып, оларны эмчиледип турбас. Ынчангаш маңаа профилактика ажылы кончуг улуг рольдуг. Кадык нацияны өстүрүп алырда, уругларны чажындан кадыкшыдары кончуг чугула болгай. 
Садиктерге чеде бергеш, хайгаарал ажылын чорудуп тура, уругларның келир үезинде кандыг аарыглар тыптып болурун тодарадып турар бис. Бичии уругларның чамдыызының дурт-сынында өскерлиишкиннер көвей таваржып турар. Ол чүге ындыгыл дээрге, чажында рахиттиг турганындан, сөөктери чымчак болганындан, оорга сөөгүнүң бир-ле чери ыргая бээр чылдагааны ында. Мындыг таварылгада тускай массаж кончуг дузалаар. Оон аңгыда уругларның өк бестери (миндалины) ыжар, ангиналаар. Ижин-баары багай уругларның дылдарындан-на көскү, ала-шокар болур. Ынчангаш мындыг таварылгаларда садиктиң эмчизи, эргелекчизи-биле кады ажылдажып, уругларның ада-иелеринге арга-сүмелерни берип турар бис. Бичии уругларны школа мурнунда, ясли-садик барып турар үезинде кадыкшыдып, быжыктырып алыры – кандыг-бир аарыгны болдурбазының баш удур магадылалы болур ужурлуг.
Оон аңгыда кадыы багай төрүттүнген, ДЦП-лиг уругларга санатор-курорт эмнээшкин дыка дузалыг. Дус-Хөлге чайгы үеде бичии уругларга пансионаттар турган болза, дыка эки болур ийик. Тываның аржааннары колдуунда улуг улуска тааржыр. Ынчангаш келир үеде Чедер, Дус-Хөл ышкаш кончуг эм хөлдеривиске уругларывыстың кадыын экижидери таарымчалыг болурун онзагайлап, бо талазы-биле тускай угланыышкынныг ажылды чорударын күзээр-дир мен.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.