1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШЫНАРЫ УЛАМ ЭКИЖЭЭН

Баштайгы базымын 2013 чылда эгелээн «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» деп губернатор төлевилели республиканың сайзыралынга улуг салыышкынны киирип  турарын Кызылдың Сүбедей аттыг спорт ордузунга күзүн болган делгелге-ярмарканың түңнелдеринден херек кырында көрдүвүс.
Аңаа республиканың бүгү булуңнарындан 150 бараан бүдүрүкчүлери, тараачын-фермер ажыл-агыйлары, үлетпүр барааннарының бүдүрүкчүлери, ус-дарганнар, аңчылар, балыкчылар идепкейлиг киришкеннер. Ол делгелгениң ниити бараан саарылгазы 2 хүнде 5 млн. ажыг рубль болган. 
Делгелге-ярмарканың кол сорулгаларының бирээзи – бараан бүдүрүкчүлериниң аразындан эң-не эки ажылдыгларны илередип, шилээш, оларның моон-даа соңгаар улам эки сайзыраарынга деткимчени берип, «Тывага бүдүрген» деп ылгавыр демдектиг барааннарның санын улам көвүдедири болур.
Чыл бүрүде чазын, күзүн бо­луп турар бо делгелге-ярмар­каның киржикчилериниң аразындан Шагаан-Арыгда ажылдап турар Маадыр Кырлыг-Караның удуртканы алгы-кеш эттээр цех чыл келген тудум улам сай­зырап, амгы үеде Тывада эң-не бедик ылгавыр демдектиг бүдүрүлге апарганы көскү.
Сөөлгү үеде республиканың чурттакчылары эки эттеп каан алгы-кештен кышкы тоннар, хөректээштер даарап кедери база көвүдеп турар. Ынчангаш хуу сайгарлыкчы Маадыр Кырлыг-Кара ногаа өстүрүп тургаш ажылдап алган бүгү акша-төгериин киириштирип тургаш, Тыва Республиканың Чазааның, Көдээ ажыл-агый яамызының деткимчези-биле Россияга бүдүрген алгы эттээр де­риг-херекселди 2012 чылда садып алгаш, алгы-кеш эттээр цехти Улуг-Хем кожуунга ажыткан. 
Ол дериг-херекселдерни бү­дүрүп үндүрген заводтуң тус­кай эртемниглери, ажылчыннары дугуржулга езугаар дериг-херекселдерин Шагаан-Арыгга эккелгеш, эптеп тургускаш, аңаа ажылдаар улустуң шуптузун 20 хонук иштинде өөреткеш, тускай шынзылгаларны тывыскан.
Ынчангаш ол үеден эгелээш, бо хүннерге чедир эттээн алгы-кежиниң шынарын чыл бүрүде  улам экижидип, чонга эки шынарлыг бараанны бүдүрүп бээр дээш кызып ажылдап турарлар. Оларның ажылының түңнели хилис барбаан.
2012 чылда республикага болган «Тываэкспо» деп бараан бүдүрүкчүлериниң дел­гелгезиниң алдын медалынга төлептиг болган. 2014 чылдың төнчүзүнде «Чаңгыс суур – чаң­гыс бүдүрүлге» деп делгелге-ярмаркага киришкеш, боттарының адырынга база бедик үнелелди алганнар.
Амгы үениң негелделери-биле алыр болза, бо бүдүрүлгени элээн улуг деп болур. Цехте  ниитизи-биле 14 станок-машиналарны эптеп тургускан. Оларның эң-не улуу алгы чуур, чымчадыр, шыгыдар станок. Хары угда 45-50 алгыны чыып алгаш, ол станокка суккаш, суунуң температуразын өйлеп алгаш, алгыны суг-биле чоорту шыгыдып эгелээр.
Улуг-Хемниң суу чымчак болгаш алгы эттээринге кончуг таарышканын мастерлер чугаа­лап турду. 45-50 кештиң бирги шыгыдылгазынга, ону чуурунга 1 тонна суг хереглеттинер. Ынчангаш олар ажылдап турар цегиниң иштинде чер-адааның арыг суун алыр ханы кудукту база кылып алганнар.
Кештиң бирги шыгыдыыш­кынының, чуулдазының соонда кештерни хере шөер, ооң соон­да база катап арыг сугга чуур, катап-ла хере шөер дээш баар. Белен эттеп каан алгы болгужеге чедир ооң-биле 16 аңгы-аңгы кылдынныгларлыг ажылдарны кылып чорудар. Оларның аразында алгыны кислоталаар, шандырлаар, кештиң чуңгаксыг чыдын чидирер, дүгүнүң узун, чолдаан дескилеп кезер, будуур, чуңгаан, таагызын аштаар дээш ажылдар үзүктел чок. Ол бүгүнү найыралдыг коллективтиң бедик мергежилдиг 5 ажылчыннары  үзүктел чок кылып турар болду.
Бедик шынарлыг, чымчак алгыны белеткээринге химикаттар база чугула черни ээлээр. Сөөлгү үеде аңгы-аңгы кислоталарның өртээ өскенинден оларны садып алыры база бергедеп бар чыдарын ол талазы-биле дуржулгалыг мастер чугаалады.
Амгы үениң эң-не депшилгелиг технологиязын ажыглап тургаш, оларның эттеп каан алгызының дүгү, кежи хирлени бээрге ону анаа порошоктуг сугга чуп алырга, кештиң шынары бичии-даа үрелбес, чымчак хе­вээр артып каар. Эттеп каан кеште кандыг-даа чуңгаксыг чыт чок кылдыр бүдүрүп өөренип алган мастерлерниң ажылын мактавас аргажок.
Маадыр Кырлыг-Караның удуртканы алгы эттээр цегиниң ажылчыннары хуу улустан чагыгларны хөйү-биле хүлээп ап турарлар. Эң ылаңгыя тайга-таңдывыстың аң-меңиниң кежин чымчадыр эттеп бээрин дилээн чагыглары хөй. Оларның аразында бөрү, адыг, морзук, дилги, тарбаган кежи дээш чүнү чок дээр. Олар киирген чагыгларны үе-хуусаазында бедик шынарлыг кылдыр кылып турарлар. Чагып алыкчылар цехтиң эттээн алгыларының чымчаан, дүгүн дескилей кезип каанын онзалап айтып турарлар.
Алгы эттээр цехтиң ажылчыннары чүгле хөй акша ажылдап алыр дээш кызып турар эвес, а харын ол ажылга улуг сонуургалдыг, күзели-биле бердинген, ак сеткилдиг ажылдап турар улус болду.
Владимир ЧАДАМБА.
Авторнуң тырттырган чуруунда: Алгы эттээр цехтиң мастери
Алдын-оол Көк-оол кылып-бүдүрген бараанын чонга сонуургадып турары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.