1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШЫҢГЫЫ БОДАНЫРЫ ЧУГУЛА

Херээжен чоннуң кадыкшылындан нацияның келир үези хамаар­жыр дээр болгай. Кадык иеден кадык уруг төрүттүнер. 
Аарыг иениң божаан уруунуң кадыы төрүмелинден кошкак болуру билдингир. Чаа төрүттүнген чаштарның хөй когарап-даа турар чылдагааны ында. Туберкулез халдавырлыг аарыгларга хамааржыр. Республикада бо аарыг талазы-биле байдал нарын, ынчангаш ие болур деп турар туберкулез аарыг херээжен чон ортузунга профилактиктиг хемчеглерни док­таамал чорудуп турар.  
Республиканың туберкулезка удур диспансеринде херээженнер эмчизи Орлан Николаевич Суван-оол бо дугайында мындыг тайылбырны берди:
— Республикада ниитизи-биле уруг бодарадыр назылыг 400 ажыг аарыг херээ­жен улус бүрүткеттинген. Туберкулезтуң аңгы-аңгы хевирлеринден аарыг иштиг херээжен чон чурттап турар чериниң аайы-биле акушер-гинекологтуң хайгаа­ралында турар. Туберкулезтуң ажык хевири-биле аарый бергеннер иштели бээр болза, уруун албан дүжүртүр. Чүге дизе уруглары төрүттүнүп келгеш, аарып-аржып, үр чурттавас болур. 
Диспансерниң даңзызында 200 хире аарыг херээжен чон турар. Аарыы эмнерге күш четтирбейн турар, сөөк-даяк, өкпе, тыныш дээш өске-даа органнарны эмнээр салбырларда чыдар херээженнер Орлан Николаевичиниң хайгааралында. Ол улуг назылыг аарыг кырган-аваларны-даа албан шинчип, хынаар. Чүге дизе туберкулез уруг савазынче шилчип болур. 
Чыл санында 30 хире аарыг ие уруг дүжүртүр ужурга таваржып турар. Чүге дизе бичии чаш чаа-ла боттанып турар үезинде авазының ишкен эмнериниң хараазындан инвалид, кемниг, кемдээш­кинниг азы төрүмелинден туберкулез аарыг­лыг болурунуң айыылы улуг. Ынчангаш бо бүгүнү болдурбазы-биле лекция-беседаларны аарыг херээженнер ортузунга удаа-дараа чорудуп турар. Чээр­би харлыг аныяк уругларны кичээндирип турда-ла, 1 ай болганда иштели бээр. Олар бо аарыгның чаш төлүнге айыылын чедир угаап билбейн турар. 
Чамдык аарыг херээжен чон УЗИ шинчилгезин эртпейн, эмчилевейн турда, уруг дүжүртүр хуусаазы эрте бээр. Уруг дүжүртүп турар үеде бергедээшкиннерни болдурбазы-биле УЗИ шинчилгени эртери чугула. Он ийи неделя ажа берген иштиг херээженнерге уруг дүжүртүрү нарыыдап, оларның кадыкшылынга айыыл­ды тургузуп болур. 
Перинаталдыг төпте 12-14 неделя иштиг херээженнерни албан хынаар. Ол үеде чаштың өзүлдезинде өскерилгелер, хоочураан аарыглар бар, чогун тодарадыптар. Туберкулез аарыг херээженнер аразында албан бо­жуур мен дээрлери база бар. “Чаш төлүңер инвалид азы кемниг болуп төрүттүнүп болур” деп чу­гаа­лаарга безин, эмчизиниң чугаазын дың­навас. Бо таварылгада оларны иштиг үезинде аарыын эмневишаан, хайгааралга алыр. 
Туберкулез аарыг кижи божуптарга, уруун дораан аңгылап кааптар. Чүге дизе чаштарның организми чедир быжыкпаан болгаш иммунитеди кошкак болганындан аарыг дораан чыпшына бээр. Ынчангаш олар чаш төлүн көөр аргазы чок болур. 
Туберкулезту эге чадазында безин 1 чылдан үр үеде эмнээр. Аарыг ие чырык черге бодараткан төлүн эргеленип чассыырын, аа сүдүн эмерин, өпей ырызын дыңнаарын бодунуң буруузу-биле кызыгаарлап турар. Уруунуң үңгеп эгелээнин, бирги базымын, бирги хүлүмзүрүүн көөрү ышкаш өөрүшкү ава кижиге турбас. Ие иштелир мурнунда чүге боданмааныл? Буруу чок чашты хилинчектээр эргези бар бе? Инвалид азы кемниг төрүттүнген төлүн уруглар бажыңнарынче дужаап, күрүнеге азырадыры шын бе?  
Иштиг ие ийи кижиниң орнунга тынар. Авазының өкпезин дамчыштыр кислород ханче киргеш, уруунче дамчыыр. А бир эвес ооң өкпези аарыг болза, бодунга безин кислород чедишпес, ооң уржуундан бо бүгү уруунуң өзүлдезинге багай салдарны чедирер. Төл аарыг, өзүлдези озал, кемниг, хуусаадан эрте төрүттүнер. 
Амгы үеде тускай эмнерни ижирткеш, уругну дүжүртүп турар. Мооң мурнунда ышкаш аарышкылыг кезиишкин кылбас апарган. Аарыг херээ­женнер иштелбезин дээш, спиральды салып турар. "Аргалыг-ла болза, уругну эртежик дүжүртүрү күзенчиг. Уруун арттырып алыр деп турар иелер эмчилерден чаштынып чоруп тургаш, дүжүртүр үезин эрттирип алыр. Киир бижиткен азы чурттап турар черинге чеде бээрге, бажыңында чок болур-дур". 
Чидиг респираторлуг вирустуг инфекция (ОРВИ) болгаш ооң өске хевирлери, ылаңгыя грипптен аараан кижи, вирус­тарга удур эмнерни ижип эгелээш, кадыы бичии-ле чүгээртей бээрге, улаштыр ишпейн баар таварылгалар хөй. Ол шын эвес. Дараазында аарый бергеш, бо-ла эмнерни ижерге, микробтар ол эмнерге удурланып өөрени берген болгаш, күш четтирбейн баар дээрзин Орлан Николаевич онзалап демдегледи. 
Өкпезинде туберкулезтуг кижиниң аарыы эмнерге күш четтирбейн баарга, каракка-ла көзүлдүр “эстип” эгелээр. Ынчангаш аарыг кижи үзүктел чок эмнээшкин ап, дамдыладып, эмнерин доктаамал ижери чугула. 
Аарыгның өөскүдүкчүзү микробтар колдуунда өкпе туберкулезунуң ажык хевиринден аараан улустан агаар дамчыштыр чараа, дүкпүзү-биле, чөдүрүп, аспырып, каттырып турар үеде тараар. 
Эмчи практиказындан бир чижек: ЭКО дамчыштыр иштелген аваның өпеяазын шинчилге үезинде көөрге, өзүлдези озал болган. Ынчангаш 34 неделя иштиг иени кезип божудар ужурга таварышкан. Беш, алды хире неделя эрткенде, чаштың бес­тери улгады берген. Өкпезин шинчи­лептерге, чаш төрүмелинден туберкулез аарыг­лыг болган. Ада-иези каң кадык. Чылдагаа­нын тодарадыры-биле, эмнелгениң шупту ажылдакчыларын, чанында чыткан чаштарны, дөргүл-төрелин шуптузун хы­наар­га, дөгерези кадык. Шинчилелдер соон­да туберкулезтуң өөскүдүкчүзү авазының уруг бодарадыр органынга тывылганы илерээн. Эмчилер чаңгыс ол органны чедир шинчилевейн барганындан уругже аарыг халдаан. 
“Тывада херээжен улустуң адаккы органнарының туберкулезу-биле байдал чү­гээр. Даңзыда 4 кижи бар. Ону тодарадырда, ай демдээниң үезинде анализ ал­гаш, туберкулезтуң өөскүдүкчүлерин дис­пансерниң лабораториязынга шинчилеп тывар” – деп, Орлан Николаевич чугаалады.
Кандыг-даа аарыгны эрте тодаратканындан эмнээр хуусаазы кыска болгаш чарыгдалдары эвээш болур. Эге чадазындан эгелеп үзүк чокка эмнээшкинни доктаамал үр чорутпас болза, аарыг ханылап, хамаатыны берге байдалга чедирер. 
Кадык ажы-төл — кадык ниитилел. Уруг боттандырарының бетинде баш удур эмчи хыналдазын эртип, хоочураан аарыгларын когун үзе эмнедип, шыңгыы боданыры чугула. 
Диспансерниң ажылдакчылары доктаа­мал профилактиктиг ажылдарны чорудуп турар. Туберкулезка удур демисел айында өөредилге, эмнелге черлеринге лекция-беседаларны номчуп, акцияларны болгаш аңгы-аңгы хемчеглерни эрттирер. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ. 
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.