1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЫРАККЫ КАРА-ХӨЛ, МӨҢГҮН-ТАЙГА, ТОЖУДАН...

Республиканың ырак-чоок булуңнарындан келген хүрең-хүрең шырайларлыг көдээ ишчилер Улусчу чогаа­дылга бажыңының олуттарын шыгырт долдур ээлепкеннер. Көдээ ажыл-агый ажылдакчыларының хүнүн демдеглээри-биле октябрь айның сөөлгү пятницазында оларның-биле болчаг шагын кылганы ол. Шынап-ла, чыылганнарның аразында кымнарны чок дээр: малчыннар, ивижилер, суггатчылар, таңныылдар, мал эмчилери, хоочуннар болгаш удуртукчулар дээш оон-даа өске.
Байырлыг хемчегниң эге­зинде республиканың көдээ ажыл-агый адырының хөгжүл­дезиниң дугайында «Тыва 24» телеканалының белеткээн дириг чуруун-даа көргүстү. Улаштыр Тываның алдарлыг артистери ыры-самын бараалгатты. Ооң соонда ТР-ниң көдээ ажыл-агый сайыды Эртине Данзы-Белек байыр чедирип, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң чылыг сөстерин дамчыдып чу­гаалаан. Аңаа улай ТР-ниң Дээди Хуралының депутады Иван Чучев биле Хөй-ниити палатазының даргазы Хонук-оол Монгуш база байыр чедирип, мал кадарары – эң чымыштыг ажыл, ону чүгле кызымаккай, ажылгыр-кежээ улус кылыр дээрзин онзалады. Оон ыңай чыл санында оларның ажыл-ижин демдеглеп, үлүг-хуузун киирген мурнакчыларны шаңнап-мактап турар. Бо удаада база-ла Тываның бурунгаар хөгжүлдезинге идигни берип турар көдээ ишчилерни чоргаарал-биле адап, хүндүлел бижиктерни тывысты. Оларның саны арбын болган. Маңаа мен ырак, чоок булуңнардан келген чамдык көдээ ишчилерни болгаш мурнакчы ажыл-агыйлыг кожууннарны таныштырарын кызыдып көрейн. 
 Бистиң республикада аъш-чем болбаазырадылгазының сайзырап турары өөрүнчүг. Рос­сияның 85 регионнарының аразындан Тываның «Аржаан» сүт болбаазырадыр бүдүрүлгези болгаш «Сизим» ажыл-агыйы бедик көргүзүглери дээш хүлер медальдарга төлептиг болуп, хүндүлел бижиктер-биле шаңнаткылаан. Мал ажылдыг республикада оон-даа өске мындыг эки үре-түңнелдиг Россия чергелиг делгелгелерге киржип шыдаар ажыл-агыйлар бар. 
Чылдың-на мал-маганга сиген-ширбиил белеткээри-биле кожууннар аразынга чарышты чорудуп турар. Бо чылын сиген кезилдезиниң белен эвес, чымыштыг ижинге Сүт-Хөл кожуун 25950 тонна мал чемин белеткээш,­ төлептиин көргүзүп, тиилекчи болган. Олар көдээге чугула херек трактор-биле шаңнаткан. Ажыл-херээн­ге үнелелди бергени дээш ко­жууннуң чагырга даргазы Дайын­чы Ондар өөрүп четтиргенин илередип, бодунуң бодалын үлешти:
– Баштай-ла көдээ ажыл-агыйның бүгү ажылдакчыларынга байырлал-биле бодумнуң болгаш сүт-хөлчүлерниң өмүнээ­зинден байыр чедирип тур мен. Бистиң ажылывысты үнелээни дээш өөрүп тур бис. Бо ажылга кожууннуң чону шупту идепкейлиин көргүскен, эр хейлер! Садыгжылар дүъшке чедир ажылдааш, ооң соонда шупту сиген шөлдеринге дузалажып турган. Черле харын шупту демнежип кылган бис. 600 тонна сиген артыкшылдыг кылдыр белеткеттинген. Ону кожа-хелбээ кожууннарга садып болур бис. 
Бо кожууннуң соонда ийи­ги черни Таңды кожуун чаалап алгаш, 50 муң рубль-биле шаңнаткан, а үш дугаарынга каа-хемчилер төлептиг болуп, 30 муң рубльди алган. Тускай шаңнал дээш 20 муң рубльди Тожу кожуунга тывыскан. Мындыг мурнакчылар одуруунда кирип турар Каа-Хем кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң даргазы Начын Монгуш ажыл-херээн кысказы-биле таныштыра-дыр:
– Каа-Хем кожуунда ниитизи-биле бода болгаш шээр малдың саны 35 муң ажып турар. Ол ышкаш бистиң кожуун чыл санында эки түңнелдерлиг болгаш мурнакчыларның одуруунда киргени өөрүнчүг. Бо бүгү эки үре-түңнелдиг ажылга кожууннуң чагырга даргазы Алексей Чалаан-оолдуң киир­ген үлүг-хуузу улуг дээрзин дем­деглээйн. Шынап-ла, аныяк удуртукчу-дур, ажылынга дыка кызымак кижи.
Шынап-ла, бо кожууннуң ажылын онзалап болур. «Сизим» дээн ышкаш бүдүрүлгелерниң ажылы Россияда безин билдингир апарган. Ооң-биле чергелештир Нелли Чамзының удуртуп турары «Аржаан» бүдүрүлгези база демдеглексенчиг. Бо бүдү­рүлге 2006 чылда тургустунган, бо хүнге чедир тура дүшпейн ажылдап турар. Сүттү боттары савалааш, Бии-Хем кожууннуң уруглар садтарында, эмнелге­леринде болгаш чоок-кавы суур­ларында барып дужаап турар. Он бир чылдың дургузунда ажы­лының үре-түңнели көстүп, Россия деңнелинче үнүп турар ужуру-даа ол. 
Оон ыңай хөй чылдарда көдээ ажыл-агыйга үлүүн киирип, ак сеткилдиг ажылдааны дээш Бай-Тайганың «Бай-Тал» бүдүрүлгезиниң хоочун суггатчызы Владимир Хертек ТР-ниң көдээ ажыл-агый яамызының Хүндүлел бижии-биле шаңнатты. Ол ышкаш бо шаңналга Мөң­гүн-Тайганың «Малчын» бүдү­рүлгезиниң аныяк малчыны Ал­дын-Чечек Ооржак төлептиг болган. Бо-ла мурнакчыларның аразында ыраккы Тожудан «Шулун» ажыл-агыйының ивижизи Юрий Хунажык, Кызыл кожуундан Багыыр Монгуш олар база кирген. 
Хоочун ивижи Юрий Ховалыгович тайга-сын ажылдыр Оо хемде иви малды уруу, күдээзи-биле кады өстүрүп, кадарып турарлар. А Кур-Черден аныяк фермер Багыыр Каң-оолович суурунуң чоогунда шээр болгаш бода малының баш санын көвүдедир өстүрер сорулгалыг. Тываның кадыг-шириин агаар бойдузунга дадыгып калган, тос чүзүн малды малдап турар мындыг эрес-кежээ кижилер шаң­нал-макталга төлептиг болур ужурлуг-даа. Ол дээрге рес­публиканың сайзыралынга улуг идиг болгаш деткимче-дир.   
Ася Түлүш.
Чиңгис СААЯНЫҢ 
тырттырган чуруу.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.