1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЫРАК БОЛГАШ ЧООК ЧУКОТКА

Россия Федерациязының Президентизи Владимир Путин 2015 чылдың май 8-те № 236 Чарлыы-биле полицияның полковниги Аяс Канданны РФ-тиң Иштики херектер яамызының Чукот автономнуг округ талазы-биле эргелелиниң начальнигинге томуйлаан.
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол полиция­ның полковниги Аяс Канданга байыр чедирип, бо томуйлааш­кын бистиң чаңгыс чер-чурттугларывыс полиция ажыл­дак­чыларының боттарының ажыл-херээнге бедик мерге­жилдииниң херечизи-дир деп демдеглээн.
Аяс Кандан иштики херектер органнарынга 1993 чылда­ ажылдап кирген. 2001 чылда Россия­ның Иштики херектер яамызының академиязын дооскан. Республиканың иштики херектер органнарының удуртуп баштаар албан-дужаал­дарынга ажылдап чораан. 2011-2015 чылдарда Россия Федерациязының Тыва Республика талазы-биле Иштики херектер яамызының сайыдының оралакчызынга ажылдап турган. 2015 чылдың май айдан бээр РФ-тиң Иштики херектер яамызының Чукот автономнуг округ талазы-биле эргелелиниң начальниги.
Республиканың иштики херектер ажыл­дакчыла­ры­ның аразындан Тывадан дашкаар девискээрде бедик албан-дужаалда ажылдап чоруур чаңгыс чер-чурттуувусту «Шын» солуннуң номчукчулары аажок сонуургап, ооң ажыл-херээ чедиишкинниг болурун күзеп чоруурлар.
Полицияның полковниги Аяс Канданга Чаа чыл бүдүү­зүн­де ужуражып, ооң-биле чугаалажыр аргалыг болган мен.
– Аяс Арзылаңович, чукот чон аразында ажылдап чо­руур кижи силерден оларның дугайында дыңнаары дыка солун боор…
– Чукчи дээрге ол чоннуң орус­чуду адаан ниити ады-дыр. Чукоттар чурттап турар девискээриниң болгаш ажыл-ижиниң аайы-биле аразында ылгалдыг боор чорду. Далайдан ыракта, тундрада чурттап чо­руур чукоттар боттарын «чаучу» азы «чавчу» деп адаар. Тывалап чугаалаарга, «ивилиг кижилер» дээн. Оларның кол кылыр ажылы ивилер азырап өстүрери, оон аңгыда аңнаары. Тундра чу­коттарының амыдырал-чурт­талгазының байдалы, аъш-чеми безин Тожу ивижилернии ышкаш. Чижээлээрге, эът, балык хеңмелээри, кат-чимис чыыры. А Соңгу-Доштуг океан эриин дур­гаар чурттап чоруур чукоттар боттарын «анкальыт» – «далай чону» азы «рамаглыт» – «далай чоогунуң чурттакчылары» дээр.
Чукот чоннуң чүдүлгези – православ. Ынчалза-даа тывалар ышкаш, оран-делегейге, чер-чуртунга чүдүүр. Хамнарлыг, олар дүңгүр хап, алганыр, оран-делегейге чалбарыыр. Бо чоннуң национал байырлалдары база ооң амыдырал-чуртталгазы, Соңгу чүктүң бойдузунуң эргилдези, ажылы-биле дорт хамаарылгалыг дээрзин эскердим. Чижээлээрге, Пэгытти деп байыр­лал. Ол Чаа чыл байырлалы-дыр. Ону декабрь 21-22-де, хүн биле дүннүң дурту дең турда, чукот чон демдеглеп эрттирер. Амгы үеде ол чүгле чукот чоннуң эвес, Чукоткада кады чурттап, ажылдап чоруур шупту чоннарның байырлалы апарган. Күзүн Вылгыкаанмат деп байырлал эрттирер. Иви мал азырап өстүрүп чоруур чукоттарның кол байырлалы. Чукотканың ивилериниң мага-боду Тываның ивилеринден бичиижек боор чорду. Чаш мал күске чедир доругуп, күш кирер, а семис-шыырак ивилерни кышка удур чишке соп ап болур. Бир эвес чыл эки, ивилерниң анайлары хөй төрүттүнген болза, байырлал улам солун боор. Агаар-бойдус эки болганы, иви көвүдээни дээш оран-делегейге чалбарыыр, өөрүп четтиргенин илередир. Шанактыг ивилер чарыштырар, иви шалбадаар, ивижилер боттары чадаг чарышка чаржыр дээш оюннары янзы-бүрү.
Кит байырлалы база солун.  Китти аңнаар сезон мурнунда, аңнаашкын олчалыг болганда, балыкчылар база киттиң сүлде-сүнезининден өршээл дилээр. Чүге дээрге океан кыдыының чурттакчылары чукоттар, эскимостар боттарын киттен укталып тывылган деп санаар. Амгы үеде китти аңнаарын чүгле тус черниң чурттакчыларынга чөпшээрээн. 
– Чукотканың агаар-бойду­зунуң дугайында чугаалап берип көрүңерем?
– Чукотканың агаар-бойдузу дыка кадыг. Кыжын шуур­ганнаар. Майдан июль айга че­дир хүн ашпас. Чер биле дээр­ниң шашпыл­чаанга олуруп бар чоруй, катап-ла бедип кээр. Кыш чоокшулаар­га, чоорту имиртиңнээш, оон имиртиң хевээр турар. Ноябрь – январь айларда дүне-хүндүс-даа караңгы апаар. Ону тус черниң чурттакчылары Соңгу чүктүң дүнези дээр. Соңгу чүктүң солаңгызы янзы-бүрү өңнер-биле чырып турары онза чараш.
Чукотканың агаар-бойду­зу берге, девискээри улуг, суур­ларының аразы ырак болгаш, ажыл-херек аайы-биле ынаар чүгле вертолеттуг баар. Кыжын ужуп чоруурга, чүгле хар шыпкан ужу-кыдыы көзүлбес девискээр, а чайын хөй хөлдер, хемнер төнчү чок ышкаш тундрада чүс-чүзү-биле чаражы кончуг кылаңайнып чыдар.
Чайын янзы-бүрү дириг амы­таннар, куштар хөй көстүр. Бистиң Тывада ышкаш хүрең адыглар чурттакчылыг черлерже киргилеп кээр. Анадырьдан ырак эвес черлерге машина-балгаттыг чоруурга, орукка бо-ла көстүр. Чукоткага ак адыгларны аңнаарын, өлүрерин хорааны-биле оларның саны база көвүдээн. 
– Чукоткада онза турас­каал­дыг черлер-даа бар деп номчаан мен. Ындыг черлерге бардыңар бе?
– Соңгу чүк дээрбээ Чукотканы тавартыр эрткен. Аңаа турас­каал бар. Соңгу чүк дээрбээниң ындын Арктика девискээри деп санаар. Чукотканың девискээри-биле 180-ги меридиан эрткен. Ол меридиан бөмбүрзектиң дал ортузунуң хемчээли. Аңаа төгерик даш тураскаал Тадлеоан шынаазында турар. Ында англи болгаш орус дылдарда «Эрги хүннүң эрткенин болгаш чаа хүннүң эгелээнин херечилээн мөңге шимчээшкинниң Хүн демдээ» деп бижип каан. Чукоткада солун черлер хөй.
– Ажылыңарга хамааржыр айтырыгга харыылап көрүңерем. Чукоткада кандыг кем-херек үүлгедиишкиннери болур-дур?
– Арага-дары ижери-биле холбаалыг кем-херек үүлге­диишкиннери Россияның кайы-даа девискээринде бар болгай. Чукотка аң-мең, балык-бай­лаң-биле бай девискээр болгаш, төтчеглекчи херектерни үүлгедир таварылгалар бар. Ак адыглар аңнап өлүргени дээш оттурган каш херектерниң истелгези чоруп турар.
– 2016 чылда силерниң ажыл-херектериңерге, амы­дырал-чуртталгаңарга болган кандыг болуушкуннар сагыш-сеткилиңерге онзагай бооп артып каар деп бодаар силер?
– Бо чылын мээң хеймер оглум школаже өөренип кирген. Ол амы-хууда чуртталгамда бир янзы болуушкун деп бо­даар мен. Бир эвес ажылымны алыр болза, Чукотканың иштики херектер органнарының музейин ажыдарын саналдап, иштики херектер эргелелиниң ажылдакчыларының деткимчезин ап, музейни тургузуп, ону ажытканывыс болур. Ылап-ла дыка улуг ажылды кылып чоруттувус. Экспонаттарның чам­дыызын РФ-тиң ИХЯ-ның архивинден бе­зин алдывыс. Музейде Чукоткага ажылдап чораан болгаш ажылдап турар шагдааларның хууда эт-херекселдери дээш экспонаттар хөй. РФ-тиң Иштики херектер яамызының Чукот автономнуг округ талазы-биле эргелелиниң начальнигинге ажылдап турар үемде бүдүрүшкеним бо ажыл-херек меңээ уттундурбас бо­луушкун бооп артып каар.
– Бо музейде эң солун кандыг делгүүр барыл?
– Эрткен вектиң ортаа үезинде Чукоткага каюр­-милиционер деп албан-дужаал база турган. Каюр-милиционерлерниң кылыр ажылы хөй, шанактыг ыттар-биле тус­кай почта дажыыр, кем-херек үүлгедикчилерин сүрүп тудары дээш оон-даа өске. Алыс боду чукот эрес-дидим каюр-мили­ционер Алимбек Добриевтиң ат-алдары Чукотканың төөгүзүнде арткан. Шанак сөөртүр ыттарның баштыңы Волчок ооң ынак ыды. Ол ыт ээзин өлүмден база камгалаан. Каюр-милиционерлерге тураскаадып, оларның тускай каюр форма идик-хевин кедирген, дериг-херекселин болгаш боо-чепсээн азындырган манекенни кылып, ону музейге тургустувус. 
– Ивилиг кижилер азы чукоттар чуртунда ажылдап, чурттап чоруур Силерге үнүп кээр 2017 чылда база уттундурбас чаагай ажыл-херектер арбын-на болзун!
– Четтирдим.
Шаңгыр-оол Моңгуш чугаалашкан.
Чуруктарны хууда 
архивтен алган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.