1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЫРЖЫМ БУЛУҢДА ЫР-ШООР

Тоолзуг оран — Сизим.

 

Сизим — Каа-Хем ко­жууннуң девискээринде кай­гамчык чараш агаар-бойдустуг, чедери берге, ногаан тайга-эзим-биле хүрээленген ыржым булуң. Ол чараш булуңда эрги езу-чаңчылдыг орус чон амыдырап-чурттап турар. Сизимчилерни езулуг тоол оранында чурттап турар деп болур. Ында ногаан, чечек-чимистиг, эм оъттарлыг, кат-тооруктуг, аң-меңниг арга-эзим, арыг кылаң агып чыдар Енисей хеминде каш янзы балык-байлаңныг элбек оран. 

Орус чоннуң культуразының регионнар аразының фестивалы мындыг кайгамчык черде ам үш дугаар чыл эртип турары бо. Июнь 29-тан эгелээш үш хүн үргүлчүлээн фестивальга 400 ажыг кижи киришкен. Чылдың-на бо фестивальга Тывадан, Хакасиядан, Красноярск крайдан, Алтай, Бурятиядан чогаа­дыкчы коллективтер киржип кээри чаңчыл болган. Бо чылын фестивальдың эрге-байдалы бедээн, чүгле регионнардан эвес, кожавыста Моол Республикадан безин аалчылар келген. Тывадан Кызыл хоорай, Улуг-Хем, Таңды, Кызыл, Тес-Хем, Чөөн-Хемчик, Бай-Тайга, Чеди-Хөл база Тожу кожууннардан ниитизи-биле 14 коллектив киришкен. Красноярск крайдан Дивногорск, Ирба, Ермаковск база Кемероводан фольклор бөлүктери келген. 

Фестиваль Сизим суурдан ырак эвесте уругларның дыштаныр “Отчизна” лагерь­ниң девискээринге эрткен. Аал­чылар лагерьниң ба­жың­чыгаштарындан эгелээш ол девискээрни долгандыр майгыннарга турумчаан. Келген чоннуң көвейинден майгыннар хоорайжыгаш апарган. Фестивальдың организаторлары киржикчилерге дыштанып удуур,­ арыгланып чунар черлерни, хүн­де үш катап халас чемненир дээш шупту таарымчалыг байдалды тургускан. 

Бо чылгы фестивальга чаң­­чыл болган орус чоннуң ыры­­ларының күүселдези, ус-ше­­верлерниң кылыгларының делгелге-ярмарказы, мастер-класстардан аңгыда балыкчылар аразынга “Бичии Енисей ухазы-2018” деп мөөрейни немээни онзагай.

Фестивальды бир дугаар хүн балыкчылар мөөрейи-биле эгелеп алган. Мөөрейни Енисейниң эриинге эрттирген. Аңаа 16 команда киришкен. Командаларның киржикчилери чүгле балыктаар эвес, чаңгыс аай хептиг орус чоннуң частушкаларын ырлажып, амданныг  балык мүнүн кылганнар. 

Эң-не хөй балыкты (4 балык) Чеди-Хөл кожууннуң Элегес сумузундан Херел Оюн, а эң-не бичии 8 см балыкты Каа-Хемниң Суг-Бажындан Артур Ендан, эң-не улуун (42 см) ол-ла сумудан Петр Куулар туткан. Эң-не бичии 19 харлыг балыкчы Каа-Хемниң Ильинкадан Шимит Тумен, а эң-не улуу 72 харлыг хоочун Каа-Хемниң Бояровкадан Допьян Мал-оол болган. Херээженнер база мөөрейлешкен, аңаа Красноярск крайдан Любовь Ефименко тергиидээн. Таңды кожууннуң киржикчилериниң час­тушкалары кедергей, а ак-довуракчыларның идик-хеви эң-не чараш болган. Каа-Хемниң Эржейден “Девухи-Веселухи” командандазының кылган балык мүнүн чон эң-не амданныг деп үнелээн.

Түңнелинде “Бичии Енисей­ниң ухазы” деп мөөрейниң бирги черин Тожу кожууннуң “УхУха” командазы алгаш, 50 муң рубль-биле, ийиги черни Эржейден “Девухи-Веселухи” алгаш, 30 муң рубль-биле, үшкү черге Тес-Хемниң “Хөглүг балыкчылары” төлептиг бооп, 15 муң рубль-биле шаңнатканнар.

Ол-ла хүн кежээ фестиваль­дың байырлыг ажыдыышкынынга ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы Максим Тунев, Дээ­ди Хуралдың депутады Юрий Кара-оол, фестивальдың эгелекчизи, ТР-ниң националдар агентилелиниң директору Вера Лапшакова олар фестивальдың киржикчилеринге болгаш аалчыларга байыр чедиргеннер. Бо фестиваль орус чоннуң культуразын, езу-чаңчылдарын кадага­лап арттырар, сайзырадыр база регионнар аразынга харылзаа­ны, кады ажылдажылганы быжыглаар, ол ышкаш туризмни сай­зырадыр сорулгалыг дээрзин Максим Тунев демдеглээн.

Байырлыг ажыдыышкынга шупту коллективтерни база тус-тузунда киржикчилерни таныштырган. Ермаковскиден “Экспромт”, Улуг-Хемден “Дембилдей”, Таңдыдан “Раздолье”, Тес-Хемден “Куранның хаяалары”, Тожудан “Рябинушка”, Кызыл кожуундан “Вдохновенье”,  “Горница”, “Аян тудаал”, Таңдыдан база Кызыл кожуундан аттары дөмей “Сударушка”, Чеди-Хөлден “Гармония” бөлүктери база Кызыл хоорайдан “Раздолье”, “Таусень” коллективтери бар.

Кежээ танцы шөлүнге Орус культура төвүнүң ажылдакчылары аалчыларны орус чоннуң танцы-самынга өөредип, ойнап-хөглеткен. Орус чоннуң ынак танцылары “Кадрильди”, “Хороводту”, “Плясканы” улуг-биче чон күзелдии-биле самнап, орай кежээге чедир мага хандыр хөглеп дыштанганнар.

Даартазында фестивальдың эң-не кол мөөрейи эгелээн. Ону үш номинацияга чарган: фольклор бөлүктер, хөгжүм херекселдиг  ансамбльдер, чаңгыстың күүселдези (хоорай фольклору). Коллектив бүрүзүнүң кеткен хеви бир тускай, онзагай, каас чараш. Орус чоннуң национал идик-хевиниң кандыызын ында чок дээр, шуптузун оон көрүп ап болур. Ылаңгыя Улуг-Хемниң “Дембилдей” бөлүүнүң хептерин чаражын! Баштарында хадың бүрүлеринден өрээн дээрбектерлиг аныяк оолдар, кыстарны чарашсынган киржикчилер чурукка тырттырып-ла турду. Тыва киржикчилер орус чоннуң час­тушкаларын ырлап, самнап турда көөрге, чаптанчыын! Ылаңгыя Куранның энелериниң баштак кожамыктарын (частушкалар) көрүкчүлер улуг сонуургал-биле хүлээп алганнар. Кызылдан “Раздолье”, Дивногорскиден “Здравица”, Чадаанадан “Сорунза” фольклор бөлүктериниң күүселдези дыка шыырак. Орус чоннуң ыр-шоору үзүк чок ..

Ыр-шоор-биле чергелештир ус-шеверлерниң делгелге-ярмарказы база болган. Сарыг-Септе уругларның чогаадылга төвүнүң башкызы Татья­на Керимованың ажылдары делгелгеде көскү черни ээлеп турар. Ооң ажылдарының кол темазы – бурганнар. Богородица, Будда бурганнарны тускай техника-биле аргаан, даараан. Бурганнарны хевиске крючоктап аргааны дыка чараш. Тыва ойнаар-кыс­тар, орус коңгулуур куклалар, камгалалдар. Татьяна Алексеевна эрткен чылын бо фестивальга киришкеш, 2-ги черни алган. Ол Россия биле Тыва демниг деп чүүлдү көргүзүп, суй белектери, ойнаарактары — шупту ажылдары орус, тыва уткалыг. 

Ус-шеверлер аразынга эрт­кен чылын тиилекчи болган Ермаковскиден Оксана Гумен­никованың амгы үениң каасталга-шимелде ажылдарын чон аажок сонуургаан. Ылаңгыя херээженнерге, бичии кыстарга аргаан береттерин, кофе, корица чыттыг чымчак ойнаарактарын чон арттырбайн садып аппарган. 

Моолдуң Улангомдан шевер Чинэг Буянтогтохтуң ыяш-биле чазаан ажылдарын, ылаңгыя куй иштинде олурар бурганны улус аажок сонуургаан. Бир кижи бурганны 12 муң рубльга дораан садып алган.

Бай-Тайганың Тээлиден Саи­да Хертектиң боошкуннары, чавагаларының аразындан “чалаа караны” сонуургадым. Ол дээрге бурун шагдан-на аът, сарлык кудуруу, чели, баш дүгү-биле кыс кижиниң, харын-даа эр улустуң чавагазынга немеп алыр чүүл-дүр. Саида Ивановна “чалаа караны” кылырының мастер-клазын база көргүскен. 

Ол ышкаш делгелгеде Улуг-Хемниң Эйлиг-Хемден Нина Кырлыг-Караның өшкү чөөгүнден аргаан шаль аржыылдарын, бөрттерин, Тожудан Эдуард Лопааның ыяш, сөөк, кештен, мыйыстан, чонар-даштан суй белектерин, Өвүрден Владимир Кууларның хадыдан чазаан шактарын, Кызылдың Целиннаядан Шевер Кууларның дой ойнаарактарын, орус чоннуң свистулькаларын, панноларын, Кызылдан Роза Чүлдүмнүң солун саазыны-биле кылган корзинкаларын делгеп саткан.

Фестивальдың аалчызы Моолдуң Улангом театрының ыраажызы Алтанцэцэг өткүт, чараш үнү-биле моол улустуң ырызын күүсеткен. Ол ышкаш моол хөгжүмчүлер моол национал хөгжүм херекселдери-биле Азия чоннарының чараш аялгаларын ойнап бергеннер.

Чыылган чоннуң эң-не манаа­ны – фестивальдың түңнели, тиилекчилерни илереткен. Эң-не дээди шаңналга Дивногорскиден “Здравица” бөлүү төлептиг болган. Ийиги черни Чеди-Хөлдүң “Гармония”, үшкүзүн “Сударушка” бөлүктеринге тывыскан. Хөгжүм херекселдиг ансамбльдер аразындан Красноярск крайның Курагино районундан Николай Граб­лев, чаңгыстың күүселдезинге Тожунуң Тоо­ра-Хемден Валентина Герт­нер тергиидээннер. А арткан бөлүктерни, киржикчилерни өөрүп четтириишкин бижиктери-биле шаңнап мактаан.

Каа-Хем кожуун чагыр­газының культура эргелелиниң, Республиканың Орус культура төвүнүң, ТР-ниң националдар агентилелиниң база ТР-ниң Культура яамызының демниг организастаан фестивалы бедик деңнелге эрткен деп болур. Бо фестивальдың деңнели чылдан чылче улгадып, киржикчилериниң, аал­чыларының саны көвүдеп, эрге-байдалы бедээн.

Үш хонук үргүлчүлээн фес­тивальдың аалчылары орус чоннуң культуразы, езу-чаң­чылдары-биле таныжып, концерт, мөөрейлер, делгелге көөрүнден аңгыда, хөй эш-өөр-биле таныжып, ойнап-хөглеп, арыг агаарга дыштанып алганнар.

Алдынай СОЯН.

Авторнуң тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.