1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЫРЫ-ХӨГЖҮМ ЧОГААДЫП...

Октябрьның 18-20 хүннеринде Тыва Республиканың Композиторлар эвилели тургустунганындан бээр 40 чыл оюн демдеглеп эрттирген. Төөгүже хая көрнүп, сактып көөр болза, мындыг. Тыва АССР-ниң Композиторлар эвилели 1978 чылда тургустунган. Ооң эң баштайгы даргазы композитор А.Б. Чыргал-оол, кежигүннери Р.Д. Кенденбиль, Х.К-С. Дамба, Б.Н. Нухов болгаш хөгжүм шинчилекчизи А. Сапельцев. 
1990 чылдарда профессионал болгаш бот-тывынгыр композиторларның эвилелдери каттышкан. Ол үеде Россия­ның Композиторлар эвилелиниң кежигүннеринге С.М. Бюрбе, С.И. Бадыраа база хөгжүм шинчилекчилери Е.К. Карелина, В.Ю. Сюзюкей олар кирип алган. 
2000 чылдарда профессионал ком­позиторларның организациязы катап тургустунган, ону Россияның Композиторлар эвилелиниң тыва салбыры деп адай берген. Ону Екатерина Карелина удуртуп эгелээн. Билдилиг удуртукчунуң ачызында композиторлар школазының чаа төлээлери арбыны-биле немежип, кожа регионнарда коллегалары болгаш Россияның Композиторлар эвилелиниң баштаар чери-биле харылзаазы быжыккан.
2014 чылдан бээр Россияның Ком­позиторлар эвилелиниң Тывада салбы­рының даргазынга Буян-Маадыр Ирбен-оолович Түлүш соңгуттурган. Бөгүн ында композиторлар С.И. Бадыраа, Н.А. Лопсан, Ч.В. Комбу-Самдан, У.Б. Хомушку, А.С. Монгуш, О.В. Тюлюш, А.Д. Оюн болгаш хөгжүм шинчилекчилери З.К.Кыргыс, В.Ю. Сюзюкей, А.Д-Б. Баранмаа, Н.А. Баркова, С.С. Хертек олар бактаап турар.
Тываның Композиторлар эвиле­линиң 40 чылдаан юбилейинге тураскааткан улуг хемчеглерниң бирээзи композиторлар болгаш күүседикчилер ортузунга  Владимир Тока аттыг регионнар аразының III конкурузу болган. Бо мөөрейни «2012-2018 чылдарда Россия­ның культуразы» федералдыг программаның болгаш Россияның Композиторлар эвилелиниң, ТР-ниң Культура болгаш туризм яамызының деткимчези-биле организастаан.
Мөөрей ийи угланыышкынга эрткен: 1. Композиция. Аңаа Тывадан, Хакасиядан, Бурятиядан болгаш Новосибирск, Казань хоорайлардан он профессионал композитор киришкен. 2. «Күүседикчи уран чүүл». Аңаа 170 кижи киришкен. Ол дээрге ортумак болгаш дээди профессио­нал өөредилге черлериниң, уруг­лар­ның хөгжүм школаларының өөре­никчилери болгаш башкылары-дыр.
«Композиция» деп угланыышкын­ның жюри даргазы Россияның Композиторлар эвилелиниң даргазы, РФ-тиң болгаш Татарстан Республиканың Улус­туң артизи Рашид Калифуллин, кежи­гүннери – Екатерина Карелина, уран чүүл эртемнериниң доктору, Новосибирск консерваториязының доцентизи, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы; Оксана Тюлюш, тыва национал оркестрниң уран чүүл удуртукчузу,ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы; Сайдана Хертек, ТР-ниң Культура яамызының профессионал уран чүүл болгаш өөредилге килдизиниң начальниги.
«Күүседикчи уран чүүл» угланыыш­кынының  жюри кежигүннери: Павел Левадный, Россияның Композиторлар эвилелиниң харыысалгалыг секретары, Москваның №66 уругларның хөгжүм школазының директору, хөгжүмчүлер Гильдиязының эртем секретары, пиа­нист, композитор; Андрей Штарк дирижер, Абаканның муниципалдыг үрер хөгжүм оркестриниң уран чүүл удуртукчузу, РФ-тиң болгаш ХР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы; Валерий Ондар, РФ-тиң болгаш ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы,хөгжүм башкызы; Владимир Минин, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, А. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжиниң башкызы; Софья Кара-оол, ТР-ниң Улустуң артизи, делегей конкурстарының лауреады, В. Тока аттыг симфониктиг оркестрниң солизи.
«Композиция»: «Оркестр хөгжүмү» номинация: 2-ги чергениң лауреады Чойгана Комбу-Самдан, уран чүүл колледжиниң башкызы.3-кү чергениң лау­реаттары: Лариса Санжиева (Бурятия), Урана Хомушку (Тыва). 
«Камерлиг-интрументалдыг хөг­жүм»: Урана Хомушку (Тыва), Сүгдер Лудуп (Татарстан), Ачыты Кара-Сал (Новосибирск).
«Вокалдыг-хор хөгжүмү»: 2-ги чер­гениң лауреады Оксана Алахтаева (Хакасия), 3-кү чергениң лауреаттары Аяна Оюн (Тыва), Чойгана Комбу-Самдан (Тыва).
«Тыва национал хөгжүм херекселдеринге чогаалдар»: 1-ги чергениң лау­реады Урана Хомушку, 2-ги чергении – Чойгана Комбу-Самдан, 3-кү чергении – Наталья Лопсан.
«Инструменталдыг уран чүүл» угланыышкын талазы-биле (фортепиано) Дээди шаңналды А. Чыргал-оол аттыг уран чүүл коллед­жиниң башкызы  Ильза Чолдак-Көковна Ондар чаалап алган.
«Күүседикчи уран чүүл»: «Чаңгыстың күүселдези» номинацияга назы-хар аайы-биле аңгылап түңнээн. 15-тен 22 хар чедир А.Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжиниң сургуулу Вероника Монгуш лимбиге оюну дээш, 1-ги чергениң лау­реады болган. 23 хардан өрү назылыглар аразынга гобой деп хөгжүм херекселинге оюну-биле симфониктиг оркестрниң хөгжүмчүзү Шораан Ондар 1-ги чергениң лауреады болган.
Ыраажылар аразындан Дамырак Назын (уран чүүл колледжиниң башкызы) 1-ги чергениң лауреады болган. 2-ги чергениин Белек Баву (студент) чаалап алган, а 3-күзүн – Карина Ховалыг (студент).
«Күүседикчи уран чүүл»: ансамбльдер аразындан ТР-ниң Чазааның Yрер хөгжүм оркестриниң хөгжүмчүлери –саксофон ойнакчылары  Начын Донгак, Сергек Сандык, Саян Салчак оларның триозу тиилекчи болган. Оркестрлер аразындан А. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжиниң орус улустуң хөгжүм херек­селдериниң оркестри шылгарап үнген.
Фестиваль үезинде ырак-узактан келген аалчылар мастер-класстарны, «төгерик столдарны» эрттирген. Новосибирск консерваториязының доцентизи Екатерина Константиновна Карелина «Хөгжүм өөредилгезиниң психологтуг аспектилери» деп темага мергежил бедидериниң өөредилге курузун эрттирген.
Тываның композиторларының ба­йырлалынга тураскааткан юбилейлиг хемчеглер В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга байырлыг концерт-биле доозулган. ТР-ниң культура болгаш туризм сайыды А.К. Тамдын көрүкчүлерге болгаш аал­чыларга ТР-ниң Чазааның Даргазы Ш.В. Кара-оолдуң өмүнээзинден байыр чедирип, Тываның  композиторларының байырлалын каастажып, орук-суурну узак дивейн киржип чедип келгени дээш, өөрүп четтиргенин илередип, моон соңгаар-даа кады ажылдажылгага идегелин илередип, суй белектерни тураскаалга сөңнээн.
Россияның Композиторлар эвиле­ли­ниң даргазы: 
– Тываже шагда-ла келиксеп чораан мен, ол күзелим бүттү. Тыва чер кайгамчык чараш-тыр, тыва чон аажок­ биче сеткилдиг, хүндүлээчел-дир. Бис­ти чылыы-биле хүлээп алганыңар дээш, мөгейип тур мен. Тыва хөгжүмнү силерниң кайгамчык салым-чаяанныг чаңгыс чер-чурттууңар Алексей Боктаевич Чыргал-оолдуң чогаал­дарындан шагда-ла эки билир мен. Ол Казань консерваториязының доозукчузу болгай. Ооң чогаалдарын дамчыштыр тыва хөгжүм херекселдерин магадап, танып билип алган мен. Хөөмейниң кижиниң сагыш-сеткилин хөлзедип кээр хуулгаа­зын күжүн дыңнап, танып билип алганымдан бээр төнчү чокка магадап чор мен. Тыва хөгжүмнүң ат-сураглыг үндезилекчилериниң ажыл-херээн уламчылап турар аныяк хөгжүмчүлер республикаңарда дыка хөй-дүр, аңаа канчап өөрүвес боор. Ылаңгыя чаа эрткен В.Тока аттыг мөөрейниң киржикчилери дээрге келир үениң салым-чаяанныг хөгжүмчүлери-дир дээрзинге черле чигзинмес мен. Силер бүгүдеге чедиишкиннерни күзедим. 
Бурятия, Хакасиядан аалчылар база чылыг-чымчак сөстерни чугаалап, өөрүп четтиргенин илереткен. Удур-дедир суй белектерни солушкан соонда, концерт эгелээн. Шынап-ла, ыраажылар, хөгжүмчүлер-биле бистиң Тывавыс бай-дыр дээрзин ол концерт бадыткады.
 Светлана ДАЧЫН-ХӨӨ. 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.