1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЫТ - ШЫНЧЫ ӨҢНҮК

Аржаана Куулар чылдың ээлери Кадын, Ноян-биле.
 
2015 чылда Таңды ко­жуун­да чараш бойдус чурумалдыг Дүрген-Оруу деп черге «Тыва – хөгжүлдениң девискээри» деп аныяк­тарның өөредиглиг чыыжы болуп эрткен. Ол ынчан “Аныяк­тарның бизнес-тө­ле­­вилелдери-2015” мөө­рей­ниң киржикчизи Аржаана Куулар (Дембирель) тыва ыттар азырап өстүрер чер "Кадарчы” деп төлевилелин Тыва­ның Баштыңы Шолбан Кара-оолга таныштырган.
“Көдээ ажыл-агый деткимчези комплекстиг болур ужурлуг. Малчыннарга ыт – камгалакчы, кадарчы, шынчы өңнүк. Ты­ва­ ыттар малчыннарга улуг ужур-дузалыг дээрзи билдингир. Чүге дизе мал оору – нарын айтырыгларның бирээзи. Наа­дым­ байырлалынга мурнакчы мал­чыннарга өг, трактордан аң­гы­да, тыва ыттар эниктерин тыпсып эгелээр бис. Ынчангаш бо төлевилелдиң ажыктыы бадыткаттынып турар” – деп, Чазак Даргазы деткээн.
Авазының  белээ
Аржаана бичиизинден тура ыттарга ынак болуп өскен. Чээр­би харлыг үезинде авазы Елена Сарыг-ооловна уруу биле кү­дээзинге тыва ыттар азыраар­ санал киирген. 2014 чылда «Сү­бедей» спорт комплекизинге эртип турган “Чаңгыс суур — чаңгыс бүдүрүлге” делгелгезин­ге Мөңгүн-Тайга кожуундан тыва ыттарны киириштирген турган.­ Елена Сарыг-ооловна 2 эр, кыс төрел эвес эниктерни садып ап, уругларынга белек кылдыр сөңнээн. Шак ол үеден эге­лээш,­ Аржаанага тыва уксаалыг ыттарның санын республикага көвүдедир талазы-биле аргаларны тывар бодалдар сагыжындан ыравас апарган. Ынчангаш ол тыва ыттар азырап өстүрер чер "Кадарчы” деп төлевилелин камгалап ап, 100 муң рубль деткимчени алгаш, ийи ыдынга кажааны туткаш, немей 3 эникти (2 эр, 1 кыс) садып алган. 
Кууларларның аныяк өг-бү­­ле­зи бир оолдуг. Аржаана ам­гы үеде узун шөлээде. Өөнүң ээзи Амыр-биле элчип-селчип ыт­та­рының чемин хайындырып, агаарладырлар. Чылый бээрге олар теплицазынга ногаа аймаа, чечектер өзүмнерин тарып өстүргеш, садып-саарып турар. Оларның бо херээ база көдээ ажыл-агыйже улганган дээрзи моон-на көскү.
Коргуш  чок...
Тыва уксаалыг ыттарны 2 харлыында эдериштирер. Ол үеге чедир чүгле азыраар. 2015 чылдан тура аныяк сайгарлыкчы 9 эникти саткан. Алдызын «Туран» сыын ажыл-агыйынче, ийизин найысылалдың хамаатылары, бирээзин малчын кижи садып алган. Тыва ыттар шагдан бээр мал-маган кадарарынга, оларны черлик араатан аңнардан камгалаарынга малчыннарның дузалакчылары турган. Аржаананың төлевилели көдээ ажыл-агыйже угланган болганда, ол эниктерин малчыннарга садарын күзээр. 
Тыва уксаалыг ыттарлыг улус ыттарын 3 муң рубль-биле (азы төрүттүнген энии-биле са­нажыр) эдериштирип база болур. Бо талазы-биле аныяк сайгарлыкчы арга-дуржулгалыг. 
Кавказка бир аалга малчын­нар­ның коданынче бөрү чоокшулап кээрге, кавказ ыттар чүгле ээрип каап турар болган. Тыва ыт бодундан оранчок улуг хемчээлдиг бөрүже халый бергеш, мал-маганны камгалап алган. Ынчангаш кавказ чон тыва ыттарны дыка үнелээр болгаш Москвада “Мөңгүн-Тайга” деп хуу­да тыва ыттар азырап өстүрер черден эниктерни хөйү-биле садып ап турарын ооң директору Светлана Каштанова чугаалаар. 
Бодунуң девискээрин, ээлерин, мал-маганны коргуш чок, боттарының амы-тынын безин харамнанмайн, камгалап шыдаптар дидим ыттарның бирээзи – тыва ыттар. Ээзинге төнчүзүнге чедир бердинген, шынчы өңнүк.
 “Фьюжн” кафе – деткикчи
Тыва ыттарның санын респуб­ликага көвүдедип, оларны азырап өстүрер дээш, сагыжы аарып чоруур аныяктар бар дээрзин “Фьюжн” кафениң ээлери Арат биле Наталья Ооржактар душ болуп билип каан.  Ынчангаш «далайга дамды дуза» дижири дег, олар эгелеп чоруур сайгарлыкчы өөрлерин деткээни ол. 
Эгезинде кафениң ээлери Москвада “Мөңгүн-Тайга” деп хуу­да тыва ыттар азырап өстүрер черден 1 кыс эникти садып эккеп берген. Бир ай болганда база ынаар акшаны шилчиткениниң соонда, ооң төлээлери самолет-биле эр эникти чорудуп берген. Аржаананың көстүктерлиг шилип алган эниктериниң бирээзиниң-не өртээ – 40 муң рубль. Аңаа немей ыттарны самолетка эккелгени дээш чарыгдалы 20 муң рубль. 
Эниктер төрүттүнгеш, 2 айга чедир авазын эмер. Садып алыкчылар эниктерни шилип ап, дадывыр акшазын төлеп каар. Үш ай чеде бээрге ээлеринге үлээр.  Мөңгүн-Тайгадан садып алган тыва уксаалыг ыттарның эниктериниң садар өртээ – 10 муң. Сөөлгү келген шынзылга документилерлиг тыва ыттарның эниктериниң өртээ оон улуг болур дээрзи билдингир. 
Бо берге үеде кижини мынчаар деткип кээр буянныг улус ховар болурун номчукчулар бодап олур боор.
Кадарчы
“Кадарчы” деп тыва ыттар азырап өстүрер чер Улуг-Хемниң солагай талакы эриинде. Аныяк сай­гарлыкчы ында ийи улуг чер­лиг. Бирээзинде аныяк өг-бү­лениң чурттап турар бажың-балгады база ыттар азырап өс­түрер чери бар. Өскезинге ыт­та­рынга улуг кажаа тудары планнаттынган. Амгы үеде боттарында 5 кыс ыт бар. Ийи эр ыды төрелдериниң аалында хой кадарып турар. 
Тыва ыттар чылда чаңгыс катап кыштың чыккылама соок үелеринде төрүүр. Эң хөйү-ле 4 эниктиг болур. Эгелеп чоруур аныяк сайгарлыкчыга Тываның күрүне университединиң башкызы, биология эртемнериниң кандидады Чодураа Доржу, Мос­квада “Мөңгүн-Тайга” деп хуу­да тыва ыттар азырап өстүрер черниң директору, биология эртемнериниң кандидады, ветеринар эмчи Светлана Каштанова тыва уксаалыг ыттарны азырап өстүрер талазы-биле арга-сүмезин телефон, социал четки дамчыштыр арга-сүмезин кадып турар. 
2015 чылда Дүргенге аныяк­тар чыыжынга Аржаана-биле киржип турган Никита Филиппов «Ветеринарлыг кабинеттиң ажыл-чорудулгазын организас­таары» деп төлевилелин камгалап алган. Ол ветеринарлыг кабинедин улгаттыр тудуп, дириг амытаннар шинчилээр УЗИ аппаратты садып алган. Никита Аржаанага эниктерин шинчи­лээр, тарыыр талазы-биле улуг дузазын көргүзүп турар. 
Ыттар делгелгези
2016 чылда “Чаңгыс суур — чаңгыс бүдүрүлге” делгелгезинге Аржаана тыва ыттарын бир дугаар киириштиргеш, диплом-биле шаңнаткан. Ол ынчан ыттар чыылганнарның сонуургалын оттурган. Чайын дыштанылга парыгынга дириг амытаннар делгелгезинге база киришкен. Тыва уксаалыг ыттар ээлери эртемден Чодураа Доржунуң эрттирип турганы конференция, лекцияларынга чыглып, ооң арга-сүмезин ап, арга-дуржулгазын солчуп турар. 
ТР-ниң Иштики херектер яамызының кинологтар албаны­ның төвүнүң девискээринге на­йы­сылалда ыт элээринге халас кичээлдерни кинологтар эрттирип турар. Төптүң начальниги, арга-дуржулгалыг хоочун кинолог Игорь Бедрин тыва ыт­тарның тускайын болгаш аажок өөрениичелин демдеглээн. 
Тажы, Даңгына...
Аныяк сайгарлыкчының ытта­рының аттарын аажы-чаңынга таарыштыр тыва аттар-биле адаа­ры чаагай чаңчыл апарган. Чижээ, Тажы, Даңгына, Кадын, Ноян...  
Тыва ыттарга хөй ажаалда негеттинмес дээрзин Аржаана чугаалаар. Кыжын кылын дүгү оларны чыккылама сооктардан камгалаар, кажаазынга сиген чадып бээрге-ле, чедер. Сөөктерни мүнчүдүр хайындаргаш, чарба холаан кадык-биле ыттарын хүнде ийи катап чемгерип турар. Улуг ыттарга немей витаминнер бээри чугула. Чүге дизе организмге кальций четпейн баар болза, ыттар боттарының аар килинден артыккы буттары дазайып болур. Ветеринар аптекаларда ыттарга тускай витаминнерни садып турар. Ыттар 18 харга чедир чурттаар, 7 харга чедир эниктээр. Улуг ыттарның деңзизи 50 кил чеде бээр. 
Санын  көвүдедир
Эң кол сорулгазы – тыва ук­саалыг ыттарның санын кө­вү­дедиринге бичии-даа болза үлүг-хуузун киирери. Шаандан тура тыва ыттар хой кадарып, малчыннарның дузалакчылары турган болгай. Ынчангаш оларның кадарчы, камгалакчы шынарын дорту-биле ажыглап, аргалыг-ла болза, малчыннарга садарын Аржаана күзээр. 
Тыва ыттарның ээлери интернетте “Вконтакте” социал четкизинде “Тыва ыт” бөлүкте арга-дуржулгазын солчуп турар. Чоокку үеде олар каттыжыышкын азы клуб тургузуп алырын планнап турар. Оон аңгыда ветеринарлыг база ыттарга чем хайындырар дериг-херекселдиг өрээлдерлиг бажыңны тудуп алыры аныяк сайгарлыкчының бирги сорулгаларының бирээзи. 
Семдер дүктүг ыттар чайын­ изиргенир дээрзин Аржаа­на чугаа­лап турар. Ынчангаш олар­ның дүгүн чугаладыр дыраар.­ Ооң дүгү-биле уктар болгаш калбак курлар аргыыр болза, дендии чылыг болгаш эмнээр шынарлыг дээрзин кырган-авазы чугаалаар.­ Ыттарының дүгүн амдыызында чыып ап турар. Күзелдиг шеверлер болза, ол кады ажылдаарынга белен. 
АВТОРДАН: Тыва ыттарның эниктерин чурукка тырттырып алыры белен эвес болду. Олар чаа-ла бир харлыг болгаш, ээле­ринге чассып, эниктерни сонуургаан, бистерни долгандыр үглеп келген уруглар-биле ойнаксап, тенектенип шаг болдулар. Кижиниң күзээни дег чаңгыс черге кайыын турарыл аан. Ээзиниң чанынга олуртуп каарга, ол-ла дораан тура халчып, ынаар-бээр кайганыр. Даштын агаарның соогу­ дыңзыг болгаш фотоаппарадым база “доңуп” эгелээн. Элээн болганда чурукка тырттырып алдым. Бо чылдың ээзи – сарыг көстүктерлиг Ноян мени хаваамче “чыттап” каарга, байыр­лаштывыс.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары. 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.