1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭЖИМНИҢ КҮЗЕЛИ - МЭЭҢ КҮЗЕЛИМ

Сөөлгү үеде губернатор төле­вилелдериниң деткимчези-биле бот-башкарнып, хууда арат ажыл-агыйларның саны өзүп,  сайзырап турары өөрүнчүг.  “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң киржикчилери, Таңды кожууннуң Успенка суурнуң чурттакчылары Чодураа, Владимир Монгуштарның өг-бүлезиниң ажыл-агыйын сонуургап, өгнүң херээжен ээзи Чодураа-биле ужуражып чугаалаштым. 
– “Шын” солуннуң номчукчуларынга өг-бүлеңерни таныштырыптар силер бе.
– Өөм ээзи Владимир-биле 2007 чылда таныштывыс. 2008 чылда куда доювус эрттирип, дөргүл-төрелдеривисти шайладып, өглендивис. Оон бээр ам 10 чыл шуужуп эрте берди. Ийи оолдуг, ийи кыстыг  бис. Эң улуу сес харлыг, бичиизи 5 айлыг. 
– Төлевилелге канчап киржи бер­диңер? 
– Бир хүн Успенка суму чагыргазының бажыңының чаны-биле эртип чыда, чарлалдар самбыразындан хурал болурунуң дугайында номчааш, сонуургап, өөм ээзи-биле чеде бердивис. Кыштаг тудуп, мал азыраксаар аныяк өг-бүлелерге Чазак Даргазының төлевилелиниң дугайында хурал болган.  Дыңнап-дыңнап, утказын шиңгээдип алгаш, киржиксей бердивис. Төлевилелдиң киржикчилериниң аразында бистиң адывыс чок болган. Кандидатуравысты берип каарывыска, чон бистиң өг-бүлевисти шилип алган. 
Чедер-четпес документилеривис чыып, белеткенип эгелээн бис. Бир-ле дугаарында чер айтырыын, ооң соонда кыштаг тудар ыяш дээш арга-арыг даа­малы-биле ажылдарны чоруттувус. До­ку­ментизин кылдырып алган черивиске чөпшээредип каан ыяжывысты дүжүргеш, тудуг ажылынче май-1-ден эгелеп киргеш, июнь 1-де доо­зуптувус. Таптыг-ла бир ай ажылдаанывыс түңнелинде кыштаг-даа белен. 
– Мал-маган ажылы-биле черле таныш турган боор силер аа? 
– Тываларның аразында мал-маган ажылы-биле таныш эвес улус ховар деп бодаар мен. Ылаңгыя көдээ суурларда мал ажыл-агыйы кол черни ээлеп турар. Бодувус черле көдээ суурда чурттап чоруур  болгаш, каш бода малдыг турдувус.
Кыштаавыс белен болган соонда, 200 хойну алдывыс. Эрткен чылын-даа, бо чылын-даа кышты эки ажып эрттивис. Эрткен чылын 200 хойдан 151 хураган алдывыс. Бо чылдың түңнелдери ам-даа долузу-биле билдинмес. Амдыызында 100 хире хураган бар. Хой оолдаашкыны ам-даа уламчылап турар. Чылый бээрге, апрель айда төрүүр кылдыр кошкарларны таарыштыр эдериштирген болгаш ындыг. 
– Кыштагга чугула айтырыгларның бирээзи суг айтырыы болгай. 
– Мооң мурнунда кыштаг турган чер болгаш, эрги кудук артып калган, ынчалза-даа ажыглаттынмас кылдыр тунуп калган болган. Ынчангаш Көдээ ажыл-агый яамызы биске чаа кудукту кылдырып берген.
Мен ажы-төлүм-биле суурда, а  ачавыс кыштагда. Хүннүң аргыжып турар бис. Кыштаавыс суурдан көңгүс ырак эвесте, 800 хире метр черде. Бо 2018 чылдың июнь айда 200 баш төрүүр хойну дараа­зында аныяк өг-бүлеге дамчыдар бис.
Эгезинде чаа эгелеп турувуста, бистиң кураторувус Таңды кожуун чагыргазының саң-хөө эргелелиниң даргазы Евгений Монгуш турган. Ам болза Таңды кожуун чаргыргазының администрациязының чуртталга коммунал ажыл-агый талазы-биле оралакчызы Энер-оол Сат бистиң кураторувус болган. Часкаар кыштаг биле суур аразының оруун хат хөртүктей шаапкаш,  орук үстү бээрге,  кураторувус   ону  аштадып берди.  Эрги-даа, чаа-даа куратор даргаларывыс дилег кылырга, шыдаар шаа-биле дарый дузалажыр, эки улус. Оларга өөрүп четтиргенивисти илередип тур бис. 
– Дузалакчыларыңар бар бе?
– Дузалакчы кадарчы деп кижи чок турдувус. Өөм ээзи колдуунда боду-ла чоруп турган. Оода-ла хой оолдап турар үеде төрээн хойларны аңгы кадарар кылдыр дөргүл-төрел улустарывыс, авам суг аразында дугурушкаш, акшазын төлээш, Кызыл хоорайдан дузалакчы  чорудупкан. 
– Мындыг хевирлиг төлеви­лел­дер­ниң чонга ажыы чүү хире деп бодаар силер?
– Бодум хуумда чонга кончуг ажыктыг, эки төлевилел деп санаар мен. Аныяк өг-бүлелерге деткимче черле херек. Хууда ажыл-агыйлыг болурга, эки-дир. Хураганнарывысты доруктуруп, малывысты өстүрүп алыыл деп сорулгавыс чаңгыс аайланган. Муңчулаары – өг-бүлевистиң кол сорулгазы апарган. Мооң мурнунда өөм ээзи кыштаг дугайында чугаа­лаарга, ындыг-ла херекке албас турдум. Өөм ээзиниң күзели бүткен. Эжимниң күзели – мээң  күзелим апарган. “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” деп  губернатор төлевилели дээш Тыва Республиканың Баштыңы Шолбан Валерьевич Кара-оол­га өөрүп четтиргенивисти өг-бүлевистиң өмүнээзинден илере­дир-дир бис. 
Айдың ОНДАР чугаалашкан. 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.