1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Эжиниң дилээ-биле

9-ку гвардейжи адыгжы дивизияның турар чери Калино деп көдээ сууржугашка дайынчы корреспондент Алексей Сурков ында байдал-биле таныжып келгеш, бүзээлелге таваржы берген. Ол хүн бо­дунуң турар черинге чедип алыры шуут бер­гедээн. Сыылаан октуң адаа-биле чо­­руу­­рундан аңгыда, ооң таварып эртер ужур­­луг оруунда калбаа-биле мина салып каан…

Ол үеде дивизияны командылап турган генерал Белобородов мынчаар сактып бижээн. «Алексей Александр­ович чер бажыңга от салып каан солдат печка чанынга, уйгу чок, даңны атсы бижиттинип хонган. Ол дүне Ада-чурт дайынының алдарлыг ырызын («Чер казанакта» («Землянка») бижип турганын каяа билир ийик мен, алдар-сураглыг ырының төрүттүнгениниң дириг херечизи болганымга чоргаарланып чоруур мен». А.Сурков када­йынче, чоок кижилеринче чагаазын ыяап-ла шүлүктеп бижиир турган. Бир эвес мындыг таварылга турбаан болза, «Землянка» өг-бүлениң архивинге шыгжаттынып артып каар чыгыы турган.

1942 чылдың февральда «Красная звезда» солуннуң редакциязынга эжи композитор Константин Листов ыры сөзү дилеп келген. Сурков ол үеде кончуг чай чок «Красная Звезда» солуннуң ээлчег­лиг үндүрүлгези дээш ажылдап турган. Ынчалза-даа эжиниң дилээн күүсетпес аргажок апарган. Ол кезээде бодунга ап чоруур, өңү о­ңуп, самдарарып калган блокнодун ажып орда, кадайы Софьяга бижээн шүлүү таваржып келген. Константин Лис­тов шүлүктү номчааш, арны чырыш дээн ышкаш болган. Элээн каш хүннер эрткенде, Листов алдарлыг шериг фотограф Михаил Савин-биле редакцияга келгеннер. Листов баянга үдээрге, Савин уярадыр бадырыптарга, Сурков олурган боду тура халааш, ийи эжин дыңзыг куспактавы­шаан, холдарын туткаш, өөрүп четтиргенин илереткен. Бо ыры дайын шөлүнге бир-ле дугаар дайынчы уян, лириктиг ыры апарган. Дораан-на шупту фронтучуларга неп­тереди тарай берген.Yстүкү черден бо ырны солдаттарның сагыш-сеткилин саймаарадыр хөөннүг деп ону ырлаарын хоруп турган. Лидия Русланованың ырлап кааны баштайгы бижидилгезин хавырып, авторларны тудуп хоругдаары-биле оларны истеп турганнар. Сурков биле Листов аңгы-аңгы фронтуларга ажылдап чоруп турганындан тывылбайн турганнар. «Тевенени шоодайга чажырып шыдавазы» дег «Чер ба­жыңны» чүгле фронтуларга эвес, бүгү чуртта чон ырлажы бээрге, ону хоруп, истээрин соксаткан.

«До тебя мне дойти нелегко, а до смерти четыре шага» кижиниң чүрээн саргыдып, аартып кээр бо одуруглар чазылган бомбалар, амыр-соксаал чок сыылаан октар аразынга, өлүм биле чуртталга кызыгаарынга төрүттүнген болгаш чүректерге уян сеткилдиң хөөнүн ала-чайгаар оттуруптар.

Дайын соонда А.Сурков «Литературная газета» база «Огонек» журналдың кол редактору болбушаан, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң секретарынга ажылдап чораан.

Алексей Сурков биле Софья Кревс «алдын» кудазын эрттирген соонда, бе­зин дыка үр чылдарда аас-кежиктиг кады чурттааннар. Оглу Алешаны, уруу Наташаны эртем-билигге чедирип, амыдыралдың делгем ак оруунче үдеп кааннар. Олар чырык өртемчейден чарлып чорутса-даа, алдарлыг  «Чер казанакта» деп ыры чылдар эрткен тудум улам аныяксып, чүректерде изиг чалыны-биле мөңгеде арткан.

Бюрбю Серен очулдурган.

«Шын» №39 2015 чылдың апрель 14

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.