1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ЭКИ-ЛЕ АЖЫЛДАП ЧОРДУВУС"

1957 чылда амгы Бай-Тайга кожууннуң девискээ­ринге улуг өскерилгелер болган. 1953 чылда дүшкен Мөңгүн-Тайга кожуунга хамааржып турган Шуй болгаш Сталин аттыг колхозтарны каттыштыргаш, Каргы девискээринге «Малчын» колхозту тургускан.  Солун чүве чүл дээрге, мурнунда бүдүн кожуунга хамааржып турган черлер чаңгыс колхозтуң девискээ­ри апарган. А каттышкан ажыл-агыйларның мал-маганы, өнчү-хөреңгизи, ажылчыннары ол-ла хевээр арткан.  
Кадыг-дошкун агаар-бойдустуг Мөңгүн-Тайганың  чону ук- төөгүзүнден чүгле мал ажыл-агыйлыг чораан болгаш, малдың баш санын өстүрер талазы-биле төрүмелинден салым-чаянныг, диплом чоктан башка, амгы үениң көдээ ажыл-агыйының тус­кай эртемниглеринден черле дудавас чораанын магадаар мен. Ол үеде мал эмчилери, тускай эртемниглер турган эвес, арат чон боттарының амыдыралчы дуржулгазы-биле хөй-хөй малды өстүрүп, малдап чораанының дугайында төөгү материалдары бадыткап турар. Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Кызыл Шеригге дузаламчы кылдыр хөй-хөй малын белекке бергеш, ТАР-ның Республика орденинге төлептиг болган, ТАР-ның мурнакчы малчыны, Күш-ажылчы Кызыл Тук орденниң эдилекчизи Кара-оол Хувутович Салчак, ТАР-ның Республика ордениниң эдилекчизи, тыва чоннуң мурнундан фронтуже белек чедиржип чораан делегацияның кежигүнү Саны-Шири Ооржак, Ленин орденниң эдилекчизи, сарлык кадарчызы Михаил Көже, Кызыл Тук ордениниң эдилекчилери, Тоолайлыгның сарлыкчылары Очур Донгак, Очур Дастан, хойжулар Успун Донгак, Тейнин Дамдын, Комбу Иргит, “Күш-ажылчы шылгарал дээш” медальдың эдилекчизи Дагба Чочай-оол дээш өскелерни-даа чоргаарал-биле сактып чоруур бис.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң депутаттары чораан Борис Тейнин, Хүлер-оол Конгаржап, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутаттары чораан Биче-оол Донгак, Бичиш Донгак, Чечекмаа Мандыынчы, Нина Чыжыр-оол ышкаш ат-сураглыг кижилеривис база-ла мал ажылын кылып чорааш, депшип ажылдааннар.        
Чаа тургустунган “Малчын” колхозтуң ажыл-ишчилери чыл­дың-на күрүнеге сүт дужаар планын күүседип турдулар. Ол үеде сүт планының күүселдезинге сарлыктарны база саап, сүдүн дужаап турдувус. Каргы девис­кээринге 3, Мөген-Бүренге 2 фермага сарлыктарны өстүрүп, сүдүн, саржаан ап турган. Ол үеде ферманың улуг кадарчызы – эргелекчизи, ооң кадайы учетчиги болуп, 3-4 саанчы ажылдап турган. Ферма эргелекчизи деп аңгы кижи турбаан, улуг кадарчы боду ажыл-агыйны башкарар. Эки ажылдыг фермаларга Бады-Очур Саая, Өлзей-оол Иргит, Сергей Донгак, Михаил Көже оларның удуртуп турган коллективтери хамааржыр. 
Фермаларның саанчыла­рының, кадарчы­ларның бот­тарының ажы-төлү, чайгы үеде элээди школачы уруг­лар-даа инектерни сагжып дузалажыптар. Ол үеде хойжу-даа, бода мал-даа бригадаларынга хостаткан бригадирлер чок, улуг кадарчылары боттары ажылды башкарар. Тускай өөренип дооскан эртем-билии чок-даа болза, отчет-учетту үе-шаанда кылып, колхозтуң бухгалтериязынга дужаап турганнар.
1965 чылдан бээр мал бри­гадирлериниң ажылын штатче тускай шалыңныг киир­гени-биле, мал ажылының удуртул­газы экижээн. Бир малчын бригада-ла мал эмчилиг, зоотехниктиг, бригадирлиг апарган. Оон аңгыда малчыннар чыглып хурал­даар төптүг апарган. Бригада төвүнге кызыл-булуңну дерип каан, солун-сеткүүлдерниң көктешкилери шупту бар боор, а даштында аңгы чунар-бажыңныг, электри станциялыг, кудуктуг. Малчыннар ай санында чыглып хуралдап, ажылын түңнеп, сорулгаларын салып, оюн-концерттерни көрүп, байырлалдарны боттары эрттирип турар апарган. Бригада бүрүзүнге кожуун төвүнден бир албан организацияны быжыглап каар, олар бир демниг ажылдап турганнар.
Каргы девискээриниң малчыннарын 4 бригадага үскен, оларның аразында аргыжар оруу эки болгаш, чүък чүдүрер, суг сөөртүр машиналар-биле эки хандыртынган. Ынчангаш ол бригадаларның специалистери малчын турлаглар аразынга машина-техникалыг аргыжып чоруп турган. А Тоолайлыгже машина оруу чок болгаш, ол үеде ажылдап турган мал эмчилери Өшкү-Саар Ооржак, Дайынчы Дастан, Байыр Чүлдүм-Сүрүң, Сарыг-оол Шүгүүр чүгле аът, шары-биле бригаданың малчын коданнарын эргип-кезип, мал-маганны хайгаарап, дузалап четтигип турганнар.
Хойжу бригадалардан Кара-Ховунуң 2 дугаар бригадазы  (бригадири Александр Кара-оол) кончуг-ла кызымак, демниг ажылдап  турдулар. Бригада ол чылдарда төрүүр 100 хойга онааштыр 75-тен 95 чедир хураганны камгалап ап, шалыпчыларның одуруунга чоруп келгеннер. Чижээ, 1984-1985 чылдарда Кара-Ховунуң 2 дугаар малчын бригадазы социалис­тиг чарышка тиилекчи болуп, РСФСР-ниң Кызыл Тук ордени-биле шаңнаткан. Малчыннарның шак мындыг ак сеткилдиг демниг ажылының түңнелинде 1990-1992 чылдарга чедир “Малчын” совхозка шээр мал 75 муң, чылгы  мал 700, сарлык 3 муң чедип турганын ам-даа утпаан мен.
1965-70 чылдарда колхозтуң тускай эртемниглери турган Шүгүүр Сарыг-оол, Дайынчы Дастан сөөлүнде "Малчын” совхозтуң директорунга чедир депшип ажылдааннар. А мал бригадири Александр Кара-оол Каргы сумузунуң даргазынга үре-түңнелдиг ажылдап чорду.
Совхозтуң тускай эртемниг­лери: мал эмчилери, зоотехниктер, саң-хөө ажылдакчылары чүгле хүлээнген ажылынга эки түңнелдерлиг ажылдап турган эвес, а кожуун иштинге спортчу маргылдааларга, уран чүүл мөөрейлеринге идепкейлиг киржип, шаңналдыг черлерни ап келгеннер.
Амгы үеде “Малчын” унитарлыг бүдүрүлгениң директорунда Иркутскиниң көдээ ажыл-агый институдунуң доозукчузу Изольда Тырышовна Тондар ажылдап, рынок харылзааларының берге үезинде ажыл-агыйны удуртуп-башкарарының арга-хевирлерин үениң негелдезинге дүүштүр тургузуп, ортумак болгаш биче сайгарлыкчы чорукту сайзырадып эгелээни өөрүнчүг.   
Байырлал-биле, эргим чонум! Силерге ажыл-агыйыңарга чедиишкиннерни, аас-кежиин күзеп, мал-маганыңар өзүп, көвүдеп-ле турзун деп йөрээп олур мен.
Эрес-оол СААЯ,
Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.
 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.