1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭКИ ЧУРТТАЛГА ИЙИ БОТТАН ХАМААРЖЫР

Наташа езулуг аас-кежиктиг төл болуп өзүп келген. Чүге дизе, дыка-ла онза, эки өг-бүлеге, мөзү-бүдүштүг, биче сеткилдиг, кижизиг ада-иеден төрүттүнер өл­чей­лиг болган. Ава-ачазы уругларынга болза-даа ынак, эки мөзүлүг, аажы-чаңы чымчак, каткы-хөглүг улус чораан. Бир катап ачазы «каттырбас болзумза, дириг өл-эът апаар мен» дептерге, бичии Наташа өскээр бодапкаш, дыка муң­гараан. Ынчалза-даа ада-иезиниң өг-бүлезинге эптиг, чиик байдалды тургузарындан, уругларын ундаратпазындан удаваанда ону уттупкан.
Ачазы уругларынга кежээниң-не тоолдап бээр. Бир катап ол Красноярскиге көргени хуул­гаазын хааржак дугайында чугаалаан. Стол кырында турар бичии хааржактан концерт көрүп болур чүве-дир дээрге, үш уруу бүзүревейн, аажок каттыржып, ачазы ам база тоол чугаалап турары ол кылдыр бодааннар. Бар шаа-биле каттыржып-каттыржып: «концертти чүгле клубка көөр шейик, ачай. Дуу клубка» дээш, соңгадан 4 каът чаа школа чанында бичии клубче айтып турганнар.
Авазы кудумчуга улус-биле ужуражы бергенде, баштай хүлүмзүрээш, оон кээп мендилежип чугаалажыр. Ол уруунга: «чазык-чаагай хүлүмзүрүп чор, ол кандыг-даа кижиге халас белек» деп чагыыр чораан. Наташа школа назыны чеде бээрге, Хову-Аксы школазының орус клазынга киирип кааннар. Ынчалдыр-ла ол тыва дылын чүгле «кара-чугаа» кырынга билир апарган. Кызыл хоорайның хамааты байдалдар актыларының бижилгезиниң (ЗАГС) албанынга ажылдай бергенде, тыва дылга кошкаа аажок шаптыктыг болган. ЗАГС-тың эргелекчизи Галина Матвеевна Лепешкина тыва дылды кымдан артык билир болганын магадап ханмаан: Тожуга тыва уруглар-биле ойнап өскен болгаш ындыг турган.
Ажыл-амыдыралы колдуунда ЗАГС-биле холбашкан болгаш Наталья Кородаевна кады ажылдап чораан эштериниң дугайын чугаалап ханмас. Ол аңаа 30 чыл, баштай Кызылдың ЗАГС-зын 1980 чылдан эргелекчилеп, оон Тыва Республика эргелелиниң начальниги болуп, 2007 чылга чедир ажылдаан. Бо чылын декабрь айда Россияга ЗАГС органнарының 100 чылдаар юбилейи болур чүве-дир. Бистиң редакциявыс ийиги каътта, ЗАГС-тың Тывада эргелели – кожаларывыс. Наталья Кородаевна Монгалбии эрги коллегаларынга бо-ла маңнап келир, хөлчок хөөрежир. Чамдыкта меңээ-даа кире дүжер. Чугаакыры магалыг, тывалап турда, ам шуут дызыраар. «Мени эвес, мээң коллегаларым бижип көр» дээр. 
Кады инспекторлап чораа­ны Валентина Алексеевна Степанова дугайын чылыы-биле сактыр: «Бир катап иштиг кижи өгленишкен аныяктарны бадылаштырып хүнзээш, уруг дүжүрүпкен. Ол үеде мени хооркүүскомга хуралче кыйгыртып апарган, а ийиги специалист шөлээге турган. Ооң чанынга чүгле фотограф турган, ол дүрген дуза чалаптар дээр­ге, Валя ынаваан. Ажылдап каапкаш, кежээ эмчиге баарга, орайтаан болган…»
Совет үеде ажыл дээш улус кадыын-даа уттуптар турганы кайгамчык. ЗАГС дугайында хоойлулар-даа эрги, өг-бүле байдалының дугайында бирги кодекс 1918 чылдың сентябрь 16-да хүлээп алдынган. Ону удуртулга кылып алгаш, дыка үр чылдарда ажылдааннар. Наталья Кородаевнаның ажылы кайгамчык-ла онза, өг-бүлениң аас-кежииниң шыпшыы – кудазын эрттирер дээш бадыланчыры, чаа төрүттүнген чаштарның херечилелин кылыры-биле холбашкан. Ажылга чүү турбас боор. 70 чылдарда бир кырган-ава «Работница» журналче хомудал чортупкан. Чаа божаан иениң күзели-биле херечилелди божудулга бажыңынга тывыскан. Кырган-ава уйнуунуң адын боду адаар бодап турган. Уруглары белен херечилел эккээрге, хомудаан. Партия хооркомунга ол таварылганы сайгарып аажок болган. Ооң соонда божудулга бажыңынга чаштарга херечилел тыпсырын соксаткан. Ол үеде удурланыр деп чүве билир эвес, Наталья Кородаевна партияның сагындырыын ыыт чок дыңнап эрттирген.
Өгленишкен аныяктарны ба­дылаштырып тургаш, шүлүк чугаалаан өөреникчи дег, чүгле аас-кежикти күзеп каар байдалга ол таарзынмайн турган. Аныяктарның шак мындыг байырланчыг, сүрээденчиг, өөрүшкүлүг хүнүнде, күрүне бадылалында чугаалаар сөстер шээжилээн эвес, а аас-кежик, буян-чол күзээшкиннери эң-не аянныг, чараш боорундан аңгыда, сагыш-сеткилден үнген, эң чылыг-чымчак, бедик уткалыг болурунга бүзүрелдиг турган. Онза байырланчыг, утка-шынарлыг домактар бодунуң иштики делегейи байлак кижиден сөглеттинер ужурлуг. Амыдырал ындыг: бир улус куда-доюн­ эрттирип турда, өскезинге кударал келген болур – чоок кижизин чидиргениниң херечилелин алыр. Ону база хамааты байдалдар бижилгези кылыр. Ынчан кижилерге билиишкин, кажыыдал үлежилгези турары албан.
Наталья Кородаевна өске область, край, республикаларның ЗАГС органнарындан дуржулга ап, соңгаар каш-даа чораан. Бо ажылдың ханы утказын билип ап, өөренип-ле турган. Тыва дылга байыр чедириишкиннерин дыл эртемдени Ульяна Павловна Өпей-оол (ам Бичелдей) бижип бергеш, сөс бүрүзүнүң утказын тайылбырлап бергени дээш Наталья Кородаевна дыка-ла өөрүп четтирген. Кады ажылдап, ону деткип чораан дарга-бошкаларын черле утпас, сактып, бодап, өөрүп четтиргенин илередип чоруур кижи. Ол үеде бадылаштырган аныяктары бөгүн Наталья Кородаевна-биле ужуражып келгеш, амыдыралын, ажы-төлүн, уйнуктарын чугаалап бээрлер. 1985 чылдың март 8 бүдүүзүнде Чита хоорай­дан ба­йыр чедирииш­кини алгаш, баштай кайгап калган. Оон билдинзе-ле, Читаже көже берген, ооң бадыланыштырганы аныяк өг-бүле кудазының 5 чыл оюнче чалап каан болган.
Чеже кижини бадылаштырбааныл, чеже херечилелдер тывыспаан дээр. Ооң сан-түңү-даа чок. Чогум архивте шупту бар, ол дээрге өг-бүле төөгүзүнүң документилери ышкажыл. ЗАГС-ка ажылдап турган үезинде амыдырал боду – кижиниң бүгү-талалыг өзүлдези деп чүвени угаап билген. Эки-даа, багай-даа чүве кижини өөредир. Бергелерге таварышканда, азы ооң бодунга багай чүве кылган, мегелээн, каржыланган, хая көрнү берген кижилерни ол өөрүп четтириишкин-биле сактып чоруур. Чүге дээрге олар ону шыдамык, туруштуг, кичээнгейлиг, чүвени сайгарып билиринге өөреткен.
Дүннер-хүннер, кыш-чай ынчалдыр-ла солчуп эртип турган. Бичии оглу Орлан 2 хар 9 айлыг тургаш чок болган. Оглун оскунупкаш, Наталья ат бол часкан. Ынчан кады чурттаан эжи Маадыр-оол Моландаевич ажыг-шүжүгнү шыдажып эртип алырынга дузалап, езулуг-ла чөлеңгииш, даянгыыш болган. Өөнүң ээзи, улуг оглу Марат эң чоок кижилери, олар кайы хире эргимил, үнелигил дээрзин ынчан чүрээнден чидии-биле медереп билген. Кады ажылдап турар коллегалары, хооркүүскомнуң даргалары, ылаңгыя Антонина Аркадьевна Павлова ажыгны эртип алырынга хөлчок дузалааннар. Чүгле чоорту, бичии оглу Шолбанны божаан соонда, сагыш-сеткилдиң оожургалы чедип келген.
Кады чурттаан эжи Маадыр-оол Моландаевич-биле хүндүлүг дыштанылгаже үнген соонда, каяа-даа кады чоруурлар. Ооң кайы хире кижизиин, эки мөзүлүүн Наталья аныяанда билир турган-даа болза, ажылынга алыскаш, хандыр оваарар чай чок чораан. Оон амыдыралының эң берге, аарышкылыг, чүрек саргыыр үезинде, чаш оглун чидирип алгаш, ынчан караа-биле көрүп, чүрээнден медереп каан. Маадыр-оол Моланда­евич ам 30 чылдың дургузунда оглунуң хөөрүнге чедип барып, аштап-арыглап чоруур. Оолдарын өстүрүп доруктурарынга мергежилдиг ынак ада, оларны езулуг эр кижилер, камгалакчылар кылдыр кижизидеринге канчаар-даа аажок эки салдарын чедирген. 
Маадыр-оол биле Наталья Монгалбиилер езулуг аас-кежиктиг, бот-бодунга ынак, хүндүткел, билчилге бүргээн өг-бүлени тургузуп шыдааннар. Кайы-даа талазындан тааржылгалыг өг-бүлени тудуп тургузарынга камгалакчы эр кижиниң, өг ээзи херээженниң мерген угаанныы, амыдыралче делгем көрүжү, чүвениң алыс дөзүн билири, хандыр бодаары улуг салдарлыг. Олар кады чурттаандан бээр 45 чыл болуп турар, ийи уйнуктуг. Мынча үе иштинде кайызының-даа чүнү бодап турарын, кайы-бир айтырыгга канчаар харыылаарын безин билир апарганнар. Шак мындыг аяннажылга чылдар-биле кады келген. Шуут-ла дең-дески чүве каяа турар, чамдыкта хоранныг-даа байдал тургулаан. Наталья аныяанда хөлүн эрттир дорт, негелделиг, хедер аажылыг болгаш, могаттынып, изигленип-даа турган. Ынчалза-даа кады чурттаан эжи оон 5 хар улуг, топтуг-томаанныг, шыдамык кижи болгаш, оозун бичии уруу дег, аргалап, чөптеп алыр. Маадыр-оол Моландаевич Новосибирскиниң харылзаа институдун дооскан, колдуунда тыва телевидениеге ажылдап чораан. «Эр кижиниң ажылы эвес-тир» дивейн, аяк-сава, идик-хепти кылайтыр чуп кааптар.
Ол бажың ажылы кылырындан черле далдаравас, бичиизинден тура кара ажылга өөренген. Он үш уругнуң тос дугаары, дуңмаларын болгаш чээннерин азыражып, чүктеп өстүрүшкен кижи. Наталья ырак хоорай чоруур дээнде чемоданын чыып суп бээр, баргаш ол хептерни баспайн-даа кедип аар. «Мен кээримге, хептерим чүү-даа чок дырышкак болур, та канчаар ынчаар таптыг суп каар кижи ыйнаан» деп, Наталья Кородаевна каттыргаш, ооң чажыдын мынчага билбээнин чугаалады. Ол чүгле кадайының чемоданын аайлап бээринден аңгыда, өске хоорайлар-даа хөй чоруп турбаан, чүгле оглу Шолбан тыва-түрк лицей дооскаш, Турцияга өөрени бээрге, ынчан иелээ Турция четкеш келгеннер.
 Натальяның ава-ачазы башкылар, ынчан башкыларны бир черге 4 чыл ажылдаан соонда кожууннарже чортуп турган болгаш, Тожуга безин чурттап каап­каннар. Ачазы Корода Даржаевич­ Оюн үр чылдарда «Шынның» бижикчизи турган. Наташа эки өөреникчи дээш Артек четкеш кээрге, уруунга ол дугайын солунга бижиттирген. Уругларын бижииринге өөредип чораан башкы. Туралаар болза Наталья Кородаевна кончуг бижиир, тыва дыл дугайында бодалдарын-даа солунга бижээн. Чечек Тюлюшевна Содунам амыдырал айтыкчызы ынак авазы. Бот-бодунга ынак, хүндүлежир, билчилгелиг, аас-кежиктиг өг-бүлени тудуп чорууру – кайызының-даа ада-иелериниң эки үлегери. 
Амгы үеде Наталья биле Маадыр-оол Монгалбиилер Кызылдың хоочуннар эвилели­ниң кончуг идепкейжилери, ында кандыг-даа ажылдан чыда калбастар. Маадыр-оол Моландаевич «Хөгжүмчү» ансамбльде ырлап турар, иелээн туризм төвүнде ретро-кежээлерде кады танцылап, үе-чергелери-биле ужуражып, хөөрежип, солун чурттап турарлар. Амыдырал – шимчээшкин деп девиз-биле Дөгээ даанче, Серебрянкаже бо-ла чадаг кылаштаар, амыдыралдың кадык овур-хевирин шилип алган өг-бүле. Аас-кежик, кады билчилге, бот-бодунга чылыг хамаарылга, хүндүткел турда, чуртталга шынарлыг, чиик, онзагай, чаагай.
Надежда ЭРГЕП.
Чуруктарны өг-бүле архивинден алган.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.