1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Экологияга эгиттинмес когарал

Февраль айның төнчүзүнде Иркутск хоорайга экология айтырыгларынга хамаарышкан конференция болуп эрткен. Ук хемчегге Россияның аңгы-аңгы хоорайларындан Бүгү-россияның улусчу фронтузунуң кежигүннери, журналистер, удуртукчулар, экологтар киржип, боттарының санал-оналын илереткеннер.

Бистиң Тывадан Бүгү-рос­сия­­ның улусчу фронтузунуң дөрт төлээзи киришкеш келген. Олар­ның бирээзи КТРК «Тыва» каналдың аныяк журна­лизи Виктория Тас-оолдан эко­логияның чидиг айтырыгларын болгаш конференцияның дуга­йында чугаалап бээрин дилээн кижи мен.

— Виктория Викторовна, Иркутск хоорайга болган конференцияга Тывадан кымнар киришкеш келдиңер?

— Шынап-ла, бо дээрге, чугула айтырыг-дыр. Долгандыр ту­рар хүрээлеливисти боттарывыс карак огу дег  камгалаар ужурлуг бис. Мындыг чугула кон­­ференцияга бистер, дөрт кижи, Бүгү-россияның улусчу фронтузунуң кежигүннери Мария Галацевич, Валерий Шишкин, Роланда Казачакова база мен Тываны төлээлеп баргаш келдивис. Бистерни аъткарган Тывада Бүгү-россияның улусчу фронтузунуң идепкейжилери коллегаларымга четтиргенимни илередир-дир мен. Бо конференцияга экологияның чидиг айтырыгларының талазы-биле дыка хөй киржикчилер  боттарының сагыжын өйүп чоруур санал-оналын чугаалаан. Ол ышкаш «Долгандыр турар хүрээлелди бүгү-ле аргалар-биле камгалаар» деп кыйгырыг­лыг улуг хемчегни дөрт аңгы шөлдерге чарып каан.

Ол кандыг шөлдерил? Силер кайызынга бардыңар?

— Ол дээрге «Арга-арыгны камгалаары», «Экология, экономика болгаш үлетпүр», «Экологияның информастыг тех­­нологиялары» болгаш   «Бай­калдың экологиязы» деп шөлдер-дир. Мен «Байкалдың экологиязы» шөлге бардым.  Маңаа дыка хөйнү билип, дыңнадым. Бодум база Тываның экологиязының дугайында, бичии-даа бол, чу­гаа­лаар аргалыг болган мен. А шөл­дүң кол темазы чугаа чокка-ла билдингир, Байкалдың чидиг айтырыы. Бир эвес ол чүгле Бу­ря­тияның, Иркутскиниң чидиг айтырыы деп бодаар болза, час­тырыг болур, шуптузунга хамааржыр  ужурлуг. Делегейде  эң-не ханы хөл хүнден хүнче хирленип турар, ол бүгүге кижилер буруулуг болбайн канчаар. Аңгы-аңгы регионнардан келген төлээлер  мындыг чижектиг маргылдаалыг айтырыгларны хөйнү салган. Ооң түңнелинде шөлдүң темазы дыка байлак болду. Мээң бажымга база дыка хөй бодалдар кирип турду. 

Ийи хире миллион туристер чылдың-на Байкалдың эриинге бир муң чартык тонна бокту арттырып каап турары хомуданчыг. Оон ыңай Байкалда аңгы-аңгы комбинаттар болгаш дыштанылга баазалары хөлге эгиттинмес когаралды чедирип турар. Биологтарның медээлери-биле, ховар балыктар өлүп, төнер четкен дээн. Маңаа хамаарыштыр элээн хөй шыңгыы айтырыгларны киржикчилер демдеглээннер.

Силер үстүнде демдег­ледиңер, бо шөлге кандыг айтырыгны тургустуңар?

— Бо шөлге Сибирьни чугаалажыры  база чугула турган деп бодаар мен. Чугаага үени кончуг кыска кылдыр  доктааткан. Ынчангаш мен кол чүүлдерге док­тааган мен. Чүл дээрге бистиң республиканың найысылалында бок төгер  кара чаңгыс шөл бар. Хайгаарал органнары ооң лицензиязын хоойлунуң хемчээлинге дүүштүр хавырып аппарган.  Санитарлыг негелдеге дүгжүп турар чаа полигонну тудуп албаан шаанда, кандыг-даа чөпшээрел бербес дээн. А муниципалдыг эрге-чагырга ону херекке албайн турар.  Ол ышкаш күштүг кылдыр бадылаттынмаан бок төгер черлер хоорайның ужу-кыдыында база бар. Ында көдээ суурлардан көжүп келген улус чурттаар оран-саваны тудуп, кудуктарны хап ап турар. Оларның бичии уруглары бок чанында ойнап халчып турарлар. Мындыг чижектиг айтырыглар мээң сагыжымны өйүп чоруур. Кандыг-бир хемчегни дарый алыр болза эки. Ынчангаш маңаа хамаарыштыр айтырыгны тургусканым ол.

Силерниң бодалыңар-биле кандыг хемчегни алза эки деп бодаар силер?

— Мээң бодап турарым-биле алырга, ам республикамче эглип келийн, санитарлыг хемчээлге дүгжүп турар бок төгер чаа шөл­дү ( полигонну) тургузары чугула. Амгы ышкаш ужу-бажы билдинмес чүүлден уштунганы дээре. Чурттакчылар суук боктарны кайнаар углаан-дыр, ынаар төп турар, ында тускайжыттынган шөл чок. Оон өске бокту кайнаар-даа октагылапкан чыдар, черниң хөрзүнүн хирлендирип турар. Улуг боктарны шыгжаар болгаш үндүр сөөртүр ужурлуг. Суук боктар Енисейже агып кирип чыдар. Улусчу фронтунуң ачызында улуг боктарның шөлүнүң дуга­йында айтырыг арай деп шимчеп үнген. Бо айтырыг ам-даа уламчылаар, бистиң республикада Улусчу фронтунуң кежигүннери ам-даа бурунгаарладыр сорулгалыг.

Ынчалза-даа улуг харыысалга чурттакчы чоннуң боттарынга онаажып турар. Эң-не кол чүүл болза боттарын  болгаш уругларын экологтуг эрге-хоойлу билиинге өөредири чугула. Кандыг-даа уругларның караанга көзүлдүр октаан  плас­тиктиг шил азы өске-даа бок улуг кижилерниң чедир кижизиттинмээнин, сагыш човаачал эвезин бадыткап турар. Бир-ле дугаарында, ооң эки талазынга уругларны өөредир ужурлуг бис. А кижи бүрүзү уругларының келир үези дээш дыка кызып чоруур болгай. Ынчангаш бистер, боттарывыс, долгандыр турар хүрээлеливисти камгалап, карактаар, ону келир үеде салгалдарга чараш хевээр арттырып бээр болзувусса, экологияга эгиттинмес когарал турбас. Кажан сөөлгү балыкты өлүргенде,  сөөлгү ыяшты кескенде болгаш сөөлгү хөрзүннү үрээнде, силер акшаны чип болбас деп чүвени билип каар силер.

Ынчаарга, Байкалда-даа, бистиң Тывада-даа бокту чүгле кам-хайыра чок кижилер боттары октап, ол чараш черлерни хирлендирип турар. Экологияга хамаарышкан айтырыгларны көдүрүп турары дыка чөптүг чорду. Арга-арыг кышкы-даа үеде чүге өрттенип турарыл, бок төгер черлерни чүге чурумчутпайн турар дээрзин база чугаалашкан.

— Силерниң айтырыыңарга кандыг харыыны бердилер?

— Тывада Бүгү-россияның улусчу фронтузунуң кежигүннери чон аразынче кирип, ам-даа бурунгаар ажылдаарын база кандыг-бир айтырыгны эчизинге чедир эрге-чагырга-биле кады шиитпирлежирин сүмеледилер.

Ася ТЮЛЮШ чугаалашкан.

№36 “Шын” 2016 чылдың апрель 2

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.