1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭЛЭЭДИ МӨГЕЛЕР ХҮРЕЖИ

Август 14-түң хүнүнде Кызыл хоорайның национал парыгында «Хүреш» стадионунга респуб­лика хүнүнге база малчыннарның болгаш көдээ ишчилерниң Наадым байырлалдарынга тураскааткан элээди мөгелер аразынга тыва хүреш маргылдаа­зы болуп эрткен. Аңаа ниитизи-биле 188 мөге бүрүткеткеш, күжүн шенежип адааннашканнар.
Наадым хүрежи – чоннуң четтикпейн манаар, бүдүн чылдың эң-не солун хүрежи болгай. Хүреш эгелээр бетинде, бир-ийи шак бурунгаар-ла улус-чон чыг­лып, стадионнуң эптиг олуттарын ээлеп эгелей берген. «Чаа, кым шүглүр ирги?!» – дижип, ара-аразында маргыжып турарлар-даа бар. Шынап-ла, кымның шүглүрү баш бурунгаар канчап билдинер боор, кордакчылар-ла хөй…
Ооң мурнунда чылдарда он сес харга чедир элээди оолдар аразынга Наадым хүрежинге Эрзин кожууннуң өзүп орар шыы­рак мөгези Баткар Баасан үш чыл улаштыр шүүлген болгай. А бо чылын ол назы-харының аайы-биле улуг мөгелер аразынче шилчий берген. Ынчангаш кымның шүглүрүн даап адаары безин берге турган боор. Ынчалза-даа бо мөгелерниң аразында алдар-аттыг мөге акылары-биле ачыр-дачыр тутчуп, олар-биле удур-дедир октажып турар мөгелерниң саны эвээш эвес. Өвүр кожуун­дан Тайлун Оюн, Сүт-Хөл кожууннуң өзүп орар мөгези Начын Монгуш, Чөөн-Хемчиктен Мөңге-Эртине Куулар дээш рес­публика чергелиг тыва хүреш маргылдааларынга удаа-дараа шүглүп турган шыырак элээди мөгелер бо хүреште хөйү-биле киржип турарлар.
Элээди оолдарның адак-бышкаа чиик, авааңгыр-кашпагай болгаш, оларның хүрежи кончуг дүрген, көрүштүг-даа. Карак чивеш аразында арга кылып, удур-дедир октажып турда, салыглар безин саадавас чүве-ле болгай. 
188 мөгеден 8 шыырак мөгениң аразынче Чөөн-Хемчик кожууннуң мөгези Мөңге-Эртине Куулар, Өвүр кожуундан Денис Седивес, Улуг-Хем кожуундан Сайын Балдан, Дугар-Сүрүн Аюр база Хүрегечи-Мерген Сундуй-оол, Сүт-Хөл кожуундан Күчү Ооржак, Хүнде-Сонам Ондар болгаш Дамдын Монгуш кирип келгеннер.
Дараазында салыгда Мөңге-Эртине Куулар Сайын Балданны, Күчү Ооржак Дамдын Монгушту, Денис Седивес Дугар-Сүрүн Аюрну, Хүнде-Сонам Ондар Хүрегечи-Мерген Сундуй-оолду тус-тузунда октап алганнар.
Дөрт мөге артканда Мөңге-Эртине Куулар Күчү Ооржакты, Денис Седивес Хүнде-Сонам Ондарны октап алган.
Yжүүр-шүүлде хүрежинде ийи мөге ачыр-дачыр тутчуп, кончуг чараш, кашпагай хүрежин көргүскен. Өвүр кожууннуң мөгези Денис Мөңге-Эртинени октааш, респуб­лика хүнүнге база Наадым ба­йырлалынга тураскааткан элээди мөгелер аразындан тулган чемпион болуп шүглүп үнүп келген.
Эң-не чараш хүрешти чонга көргүскени дээш Сүт-Хөл кожууннуң өзүп орар мөгези Күчү Ооржакка тускай шаңналды ты­выскан. Күчүнүң мага-боду чеже-даа бичии болза, ооң кашпагайын, дидим болгаш эрестиг хүрешкенин онзалап демдеглевес арга чок.
 
«КӨШКҮН ЧОННАР ТУЛЧУУШКУНУ»
 
Август 12-ниң хүнүнде Кызыл хоорайның национал парыгында «Хүреш» стадионунга республика хүнүнге болгаш Наадым байырлалдарынга тураскааткан спорттуң берге, айыылдыг хевиринге бүгү делегей чергелиг «Көшкүн чоннар тулчууш­куну» деп холушак дүрүмнерлиг дайынчы хүреш маргылдаазы болган. Ук маргылдаага Бурятиядан, Татарстандан, Кыргыстандан, Казак Республикадан болгаш Тываның ол-бо кожууннарындан ниитизи-биле 22 спортчу 11 чидиг сегиржип алыышкынга адааннашканнар.
Бирги сегиржип алыышкында 57 килограмм деңзилиг мөгелер аразынга Бурят Республиканың төлээзи Виктор Кошманов биле Тываның мөгези Өвээнчи Иргит таварышкан. Чидиг демиселдиң түңнелинде Өвээнчи бодунуң удурланыкчызын тиилеп алган.
Ийиги сегиржип алыышкында Кыргыстанның төлээзи Уулу Бектырсун Шерали биле Тываның төлээзи Чиңгис Монгуш таварышкаш, Шерали удурланыкчызын тиилээн.
Yшкү сегиржип алыышкында 60 килограмм деңзилиг мөгелер аразынга Кыргыстан Республиканың төлээзи Уулу Кенешбек Барпы биле тыва мөге Байыр-Айдың Дүмен таварышкаш, ачыр-дачыр демисешкен түңнелинде, Кыргыстанның мөгези Барпы тиилеп үнген.
Дөрткү сегиржип алыышкында база-ла Кыргыстандан Бахтияр Айтиев биле Тывадан Лхатвардорж Севил таварышкан. Бо сегиржип алыышкында тиилелге Бахтиярныы болган.
Дараазында сегиржип алыыш­кында Бурят Республиканың төлээзи Эрдем Самбялов биле Тывадан Эртине Куулар таварышкаш, изиг демиселдиң түңнелинде, тиилелгени Бурятияның мөгези Эрдем чаалап алган.
70 килограмм деңзилиг мөгелер аразынга Кыргыстандан Канжабек Тойчубеков биле Тывадан Михаил Черлик-оол таварышканнар. Бо сегиржип алыышкында тии­лелгени Кыргыстанның төлээзи Канжабек Тойчубеков чедип алган.
Дараазында Кыргыстанның төлээзи Уулу Саймык Жилдысбек биле тыва мөге Соломон Сарыгларның демиселиниң түңнелинде, тиилелгени Кыргыс Республиканың спортчузу Жилдысбек Уулу Саймык чаалап алган.
77 килограмм деңзилиг мөгелер аразынга Кыргыстан Республикадан Уулу Саймык Кудай Берди биле Булат Дансюрюн таварышканнар. Ийиги раундуда Кудай Берди бодунуң удурланыкчызын аарыш­кылыг кылдыр тудар арга-биле тиилээн.
Тоску сегиржип алыышкында Татарстан Республикадан Фаузат Ахмедов биле тыва мөге Артыш Лопсан таварышкан. Бо ийи мөгениң кайызының-даа күш-шыдалы дең болгаш, үр үе дургузунда шашкылажып келген. Yшкү раундунуң төнчүзүнде Фау­зат удурланыкчызын техниктиг нокаут-биле тиилеп алган.
Онгу сегиржип алыышкында Казахстан Республиканың төлээзи, хостуг хүрешке Россия­ның спорт мастери Серик Тлекеев биле Тываның мөгези, хостуг хүрешке Россияның спорт мастеринге кандидат, холушкак дүрүмнерлиг дайынчы хүрешке ТР-ниң хөй дакпыр чемпиону Түмен Ондар таварышкан. Бирги раундунуң 10-гу секундазында-ла Түмен удурланыкчызын техниктиг нокаут-биле тиилеп алган.
Эң-не сөөлгү ужуражылгада ук маргылдааның кол маадырларының солун, көрүштүг сегиржип алыышкыны эгелээн. Бурят Республиканың төлээзи, самбо хүрешке Россияның спорт мастеринге кандидат, холушкак дүрүмнерлиг дайынчы хүрешке Россияның спорт мастери Сергей Дардаев биле Тыва Республиканың Арзылаң мөгези, хостуг хүрешке Россияның спорт мастери Айдемир Монгуш таварышканнар. Бо ийи мөгениң кайызының-даа деңзизи чүс ажыг, эът-ханы чедишкен, шыңганнары мөчек-мөчек.
Адыг-мажаалай дег ийи мөге ачыр-дачыр тутчуп, карак одун кызаңнадыр шашкылажып келгеннер. Yшкү раундуда ТР-ниң Арзылаң мөгези Айдемир Монгуш бодунуң удурланыкчызын техниктиг нокаут-биле тиилеп алгаш, көшкүн чоннар тулчуушкунунуң тулган чемпиону болган.
Бо маргылдаага Тываның чүгле үш төлээзи тиилелгени чаалап алган, а артканнары аштырыпканнар. «Мөгениң ма­йыы кадырык» дижир… Аштырган спортчулар ундаравайн, сорук-күжүн дадыктырып, дараазында тиилелгелерни чаалап алыр дээн изиг күзелин болгаш белеткелин улам-на күштелдирери күзенчиг.
Арынны Эрес КОЛ белеткээн.
Авторнуң тырттырган чуруу.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.