1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭНЕРЕЛ СЕТКИЛДИҢ ОРУУ

Россияның Президентизиниң эгелээшкини-биле 2018 чылды Волонтерлар чылы кылдыр чарлаан болгай. Ынчангаш Тыва Республикада эки турачы дузалакчылар (волонтерларның) 2018 чылда кылып чоруткан ажылын түңнеп чугаалашкан волонтерларның республика шуулганын Кызылга Улусчу чогаадылга бажыңынга эрттирген.
Энерел сеткил-биле кижилерге дузалажып чоруур аныяк улусту чаңгыс черге чыгган шуулганның идепкейлиг башкарыкчызы ТР-ниң Аныяктар херектериниң болгаш спорт талазы-биле сайыдының оралакчызы Валерия Кан болган.
Аныяктарның шуулганынга Тываның хөй-ниити палата­зының даргазы Чимит-Доржу Ондар, «Мөңгүн волонтерлар» деп хоочуннарның хөй-ниити шимчээшкининиң даргазы Валентина Кандан, философия эртемнериниң доктору Ульяна Бичелдей болгаш күш-ажылдың хоочуннары киришкен. 
ВОЛОНТЕРЛАРНЫҢ АЖЫЛ-ХЕРЭЭ
Дээди болгаш ортумак өөре­дилге черлеринде өөренип турар студентилер база немелде өөредилге төптеринче барып турар школачылар дээш барык 200 ажыг кижи Кызылда Улусчу чогаадылга бажыңынга ол хүн чыглып келген.  
Боттарының биче сеткили болгаш дузааргак чоруу-биле улус-чонга буянын чедирип ажылдап чоруур волонтер аныяктарның кылып чоруткан ажылын түңнээн «төгерик стол» биле аңгы-аңгы темаларлыг шөлчүгештерге шуулганның ажылы эгелээн. 
Аңаа волонтерлар эрткен 2017 чылда кылып чоруткан ажылдарын фото-чуруктарга, видеосюжеттерге көргүзүп тургаш, тодаргай ажыл-херектери-биле бадыткаан.
Кызыл кожуунда Буяна Артаевага удурткан уругларның немелде-өөредилге төвү Каа-Хем суурда Ада-чурттуң Улуг дайынының болгаш тылдың, күш-ажылдың хоочуннарынга барып чедип, дузалажып турар. Ооң бир херечизи Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизиниң өөнүң ишти болур Галина Бессмертныхтың бажыңынга доктаамал барып чедип, херим-кажаазын аштап-арыглап берип турар акциявысты демдеглеп болур бис – деп, төптүң башкызы Буяна Артаева чугаалады.  
Барыын-Хемчик кожуундан келген, Тывада билдингир режиссер, оператор «Кайда сен ачай?», «Бойдустуң аялгалары», «Бора-Хөкпеш» деп киноларның автору база кожуун­да уругларның чогаадылга төвүнүң башкызы Валерий Сарыг-оол бо эрткен хемчегниң аалчыларының бирээзи болган.  
«Волонтер кижи дээрге өс­ке регионга чеде берген аал­чы­ларның ажыы-биле чугаалаарга, хөөредиг чок караа, кулаа болур чораан. Москва, Санкт-Петербург болгаш Екатеринбург хоорайларга кинофестивальдарга барып киржип чорааш, ону херек кырында көрдүвүс. Билбес, танывазы хоорайга чеде берген кижини бир-ле дугаарында волонтерлар уткуп алыр.  Кандыг-даа айтырыгны салырыңга ол дораан харыылап бээр, каяа-даа чедире бээр магалыг. 
Бистиң Тывага база мындыг уруглар, оолдар эргежок чугула. Ылаңгыя даштыкыдан хөй аалчылар кээп турар болгай. Ынчангаш волонтер кижи англи дылды билир болза оон-даа эки» — деп, бодунуң бодалдары-биле ол үлешти. 
 
ВОЛОНТЕР ДЕП КЫМЫЛ ОЛ?
Тывада волонтерлар шим­чээшкининиң ажылын түңнеп, эки тура хемчеглерин моон-даа соңгаар улам идепкейжидер сорулга-биле болган шуулганга хүннүң ийиги чартыында «төгерик столга» чамдык чугула айтырыгларны чугаалашкан. 
Аныяктарның корум-чуруму, эртем-билии, тыва чоннуң эрткен төөгүзү, езу-чаңчылдар дугайында айтырыгларны оюп эрте бээр болзувусса, волонтерларның ажыл-чорудулгазынга бурунгаар­ хөгжүлде турбас деп чаңгыс аай бодалды «төгерик столдуң» киржикчилери илередип, санал-онал солчулгазын чоруткан. 
Волонтер шимчээшкининиң тывылган төөгүзүнге хамаарыштыр Тываның социал-экономиктиг болгаш гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчызы Ульяна Бичелдей илеткелди кылган. 
Тывалар шаг-төөгүден бээр бот-боттарынга дузалажып чо­раан.­ Мал-маган кадарарда, өдек-кыштаг аштаарда, сиген-шир­биил кылырда, чаш уруг-дарыгны карактап, өстүрүп азыражырда, ха-дуңма, дөргүл-төрел кижилер аразында эки тура-биле чедип келгеш, ачы-дузазын көргүзер турган. Амгы эртем-техниканың депшилге­лиг үезинде-даа ол чаагай чаң­чылдар уттундурбаан. 
Ол хамаанчок дайын-чаа­га безин тыва чон эки турачы болуп киржип чораан. 1912 чыл­да Моол­га манчы-кыдатка удур Хомду дайынынга, 1943-45 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга хөй тывалар барып киришкенин Ульяна Павловна «төгерик столдуң» киржикчилеринге, ылаңгыя аңаа олурушкан аныяк уруглар, оолдарга тайылбырлап берген. 
Россияның пенсионерлер эвилелиниң Кызылда салбы­рының кежигүнү Анчимаа Ооржак база «Мөңгүн волонтерлар» хөй-ниити шимчээшкинниң кежигүнү Натпит Билчиир олар эртемден Ульяна Бичелдейниң кылган илеткелин деткип,­ мал­чыннарның муңгаш кажаа­лары­ның көржеңин коптарып аштаар, мал чеминиң белеткелиниң үезинде сиген кезер, ол ышкаш хоорай, суурларның чаагайжыдылга ажылдарынче студентилерни хаара тударын кыйгырган. 
«Эрткен чүс чылда Тываның төөгүзүн, амыдырал-чуртталгазын дыка хөй аныяктар билбес. Ылаңгыя аныяк кижилер экономика, саң-хөө, социал айтырыгларны эки билири чугула. Өгбелерниң эрткен төөгүзүн билбес болза канчап волонтер болурул» — деп, хөй-ниити па­латазының даргазы Чимит-Дор­жу Ондар дүвүрээн сеткилин илеретти. 
Дараазында «Мөңгүн волонтерлар» хөй-ниити шимчээш­кининиң удуртукчузу Валентина Кандан сөс алган. 
«Тывага «Мөңгүн волонтерлар» деп хөй-ниити шимчээшкини бүгү Россияның регионнары-биле бир деңге 2017 чылда тургустунган. Ниитизи-биле 218 кижи ында бактаап турар.
Эки турачы волонтерларның хар-назыны, омак-сөөгү улуг-ла хамаарылга чок, колдуунда энерел, биче сеткил-биле кижилерге дуза чедирип чоруур улус болур. Ындыг-даа болза «улугну улуг, бичиини биче» – деп хүндүлежип чоруур тыва езу-чаңчылдарны сагып чорууру чугула. Ооң бадыткалы кылдыр Башкортостан республикага сургакчылап чорааш, эскерип көргеним чижекти киирип болур мен.
Совет үеде ажылдап чораан­ база чаа амгы Россияның 90 чылдарында бергелерни чурттап эрткен, удуртукчу эрге-дужаалдарга ажылдап турган, бай­лак арга-дуржулгалыг улуг назылыг хоочуннар эрткен болгаш амгы үе-чаданы деңнеп тургаш, Башкортостанның амыдырал-чуртталгазын экижидеринче угланган янзы-бүрү төлевилелдерге хамаарышкан боттарының санал-оналын, арга-сүмезин волонтерларның Курлавыр төвүнче сүмележип тургаш, киирип турар. 
Уфада эки турачы волонтерларны удуртуп-баштап турар бурунгаар көрүштүг, шыңгыы негелделиг аныяк эр кижи эрге-чагырга органнары-биле кады сырый харылзаалыг ажылдап тургаш, янзы-бүрү төлевилелдерни амыдыралга боттандырып, салган сорулгазын чедип ап турар» – деп, Валентина Сандыковна чугаалаан.
Тыва Республиканың эмнелге-социал айтырыглар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң директору Кара-кыс Аракчаа база «төгерик столдуң» ажылынга киржип, сөс алган. 
«Кадык-камгалалынга болгаш социал адырга хөй чылдарда ажылдап чораан болгаш, мени Тывада демографтыг байдал дүвүредип чоруур» — деп, ол бодунуң илеткелин эгелээн. — Тыва чон, тускай на­ция болуп артып, тыва езу-чаңчылдарывысты  кадагалап алганывыс эки-дир ийин харын. Ындыг-даа болза статистиктиг сан-чурагайларны алгаш көөр болзувусса, өөрүнчүг чүве чок. Күш-ажыл кылып шыдаар хып дээн аныяк үжен ажыг харлыг кижилер чылдың-на амы-тынындан чарлып турары дүвүренчиг. 
Тыва Республиканың Чазаа­ның, Дээди Хуралдың болгаш хөй-ниити организацияларының демниг ажылының түңнелинде сөөлгү чылдарда бо талазы-биле көргүзүглер экижип турар. Ындыг-даа болза бистиң республикада эң чидиг айтырыг — арагалаашкынга удур демиселди ам-даа күштелдирери күзенчиг деп Кара-кыс Донгаковна илеткелин доозуп тура демдеглээн.
Тыва Республиканың Аныяк­тар херектериниң болгаш спорт талазы-биле яамызының спе­­­циализи Азияна Увангур волон­терларның ажыл-чорудулгазынга хамаарышкан социо­логтуг шинчилелдер дугайында солун медээни дыңнаткан.
Бүгү Россияда хөй-ниитиниң санал-оналын шинчилээр төптүң (ВЦИОМ-нуң) чоруткан социологтуг шинчилелдериниң түңнели-биле волонтерларның 78 хуузу янзы-бүрү хемчеглерде хаара туттунган.  Ооң иштинде спорт болгаш аңаа хамаарышкан байырлалдарны эрттиреринге аныяк кижилер 44 хуу киржип турар. Дараазында шериг патриот­чу кижизидилге ажылдарынга болгаш социал угланыышкынныг хемчеглерге оолдар, уругларның киржилгези 37 хуу болган.  Эки тура-биле аңгы-аңгы хемчег­лерге идепкейлиг киржип турар волонтерларның 78 хуузу кыс уруглар болгаш 24 хар чедир назылыг аныяктар болур. 
Янзы-бүрү хемчеглерни эрттиреринге дузалажып чоруур студентилерге болгаш аныяк­ кижилерге (волонтерларга) өөрүп четтиргенин илереткен хүндүлел бижиктерни, суй белектерни тыпсып турар. Бо бүгү оларның хей-аъдын көдүрүп турары чугаа­жок. Ындыг-даа болза волонтерлар боттары немей бир-ле чаа билиглерге өөренип алыксаар азы ийиги эртем-билиг чедип алырынга дуза кадарын, келир үеде ажылга тургустунуп алырынга ажыктыг болзун дээш, бир болза волонтерларның дугайында номнарны белекке берип азы материалдыг дуза көргүзерин бодап, күзеп чоруур. 
Чүге волонтер болуксаар­ сен, деп айтырыгга, аныяк кижи­лерниң 48 хуузу «Амыдырал-чуртталганы ажыктыг эрттирип, иде­пкейлиг хөй-ниитижи болур күзелдиг мен» — деп харыыны берген. Ынчалза-даа волонтерлар колдуунда хөй-ниитиге ажыктыг улус-тур деп чүвени медереп билип турар болгаш оларның 91 хуузу чүгле «Четтирдим!» деп алдын өртектиг сөс дээш ажылдап чоруурунуң дугайында харыылаан.  
Тывага мындыг хевирлиг социологтуг шинчилел чорудуп көрбээн. Ук ажылды база удавас эгелээрин бо эрткен «төгерик столдуң» ажылынга дугурушкан. 
«Бүгү-ле санал-оналдарны күүсекчи болгаш хоойлужудулга эрге-чагырга органнарынче киирер, бистиң республикага волонтерларның курлавыр төвүн баазазын тургузарын чедип алыр бис. Ынчангаш янзы-бүрү төлевилелдерни болгаш хоойлу-дүрүмнү хүлээп алырын чедип алыр дээш, кады демниг ажылдаар бис» — деп, ТР-ниң аныяктар херектериниң болгаш спорт талазы-биле са­йыдының оралакчызы Валерия Кан «төгерик столдуң» ажылын түңнеп доос­кан.
Мерген ОНДАР.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.