1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРЕС-ДИДИМ ШОЛБАН

Кижи билбес, бистиң аравыста езулуг-ла маадырлар кайы хөй. Олар бистиң ажы-төлүвүстүң, чоок кижилеривистиң амы-тынын камгалап, ийи дугаар чуртталганы сөңнеп турарлар. Бо үндүрүлгеде Россияның Онза байдалдар яамызының Тывада Кол эргелелиниң дилеп тывар отрядының 3-кү класстың камгалакчызы Шолбан Байкараны номчукчуларывыс­ка таныштырар-дыр бис. 
Шолбан Александрович ТР-ниң ОБЯ-га 2011 чылдан амгы үеге дээр камгалакчы болуп ажылдап турар. Ол Москваның күрүнениң информатика, статистика болгаш экономика университединиң филиалы Хакасияда колледжин дооскаш, Красноярск крайның Железногорск хоорайга шериг албан хүлээлгезин эрттирген. Камгалакчылап кирерде, Шолбан шыңгыы белеткелди Байкал хөлге болгаш Россияның аңгы-аңгы регионнарынга эрткен.
“Эр кижи бүрүзү бичиизинде-ле камгалакчы азы өртчү болуксаар болгай. Өртчүлерниң улуг кызыл өңнүг автомашиназы орукка халдып олурда, бичии оолдар эрткижеге дээр, магадап көрүп үдээр. Ол машинаның иштинде кымнар олурарын аажок сонуур­гап, оларның-биле ужуражып, чугаалажыксаар. Камгалакчылар, өртчүлер бичии оолдарның маадырлары, олардан үлегер алыксаар кижилери болур. Мээң ачам Александр Ойбаевич амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада. Ол Шагаан-Арыгның өртке удур кезээниң өртчүзү болуп ажылдап турган. Бичиимде ачамның идик-хевин, машина-балгадын аажок сонуургап, ону дөзексээр турган мен. Амгы мергежилимни шилип алганым ачамдан келген деп бодаар мен. Кижиниң амы-тыны чуртталгада эң үнелиг чүүл болганда, бир-ле кижиге ийиги чуртталганы сөңнээри дээрге буянныг ажыл-үүле деп санаар мен” – деп, Шолбан Байкара чугаалаар.
Дилеп тывар отрядта 45 камгалакчы бар, оларны 4 бөлүкке чарган. Эрес-дидим камгалакчыларны Ольга Даржаа удуртуп турар. Ол Россияда дилеп тывар отрядтар аразында чаңгыс кыс удуртукчу. 2016 чылда Ольга Мартоловна Сибирь федералдыг округтуң “Тергиин кыс удуртукчу” деп атка төлептиг болганы чоргааранчыг. “Ольга Мартоловна ававыс дег бисти энерел сеткили-биле хүлээп ап, амыдырал-чуртталгага кандыг-даа байдалдарга таваржы бээривиске, кичээнгейлиг дыңнап, арга-сүмезин кадар” – деп, Шолбан чылыы-биле чугаалады. 
Камгалакчыларның аразында республикада билдингир кижилер хөй. Оларга ТР-ниң алдарлыг артизи Сергей Сокольниковту, Тываның начын мөгелери Алексей Монгушту, Александр Хууракты хамаарыштырып болур. Республика чергелиг аңгы-аңгы спортчу, уран чүүл хемчеглеринге ТР-ниң ОБЯ-зы идепкейлиг киржикчилерниң бирээзи. Январь 28-те “Динамо” спорт залынга эрге-хоойлу органнарының ажылдакчыларының ортузунга бир дугаар эрткен бильярд маргылдаазынга дилеп тывар отрядтың төлээзи Сыын-оол Күжүгет I черни чаалап алган. Аңаа 2 кижиден тургустунган 10 команда киржип турган. 2015 чылда Ада-чурт камгалакчыларының хүнүнде офицерлер балынга ОБЯ-ның төлээлери тиилекчилер болган. Оон аңгыда Сибирь федералдыг округтуң “Эң-не тергиин ажылдыг дилеп тывар отряд” деп атка Тываның дилеп тывар отряды төлептиг болганы камгалакчыларның шыңгыы белеткелиниң, быжыг билиглериниң, арга-дуржул­газының бедииниң бадыткалы. Отрядының чедиишкиннеринден чыда калбайн, Шолбан Байкара 2016 чылда Россияның ОБЯ-ның “Камгалакчы ажыл-херекти пропагандалааны дээш” деп медаль-биле шаңнаткан. 
Шолбанның бирги ажылчын үнүүшкүнү ооң сагыш-сеткилинге таңмаланып арткан. 2011 чылда “Тайга” станциязынга 73 харлыг кырган-ава аскан деп дүвүренчиг дыңнадыг алган соонда, дилеп тывар отрядтың бөлүү ынаар­ үнүпкен. “Имиртиңнеп турда, “Тайга” стан­циязынга чеде бээ­ривиске, кырган-аваның өг-бүлези бисти уткуп алды. Олар бичии када боттарының ажыл-херээн кылып чардыга бээрге, кырган-авазы аргаже ишкээр кире бергенин эскербейн барган. Оларның чугаазы-биле, ооң кулааның дыңнаары кошкак болгаш чүрээ багай. Күзүн тайга-сынга агаар-бойдустуң соогу дыңзый бээр. Арга-арыгга аскан кижи дилээри ындыг-ла амыр эвес. Кичээнгейлиг болбас болза, аскан кижиниң чанындан безин эртип болур. Кырган-аваны 4 дүн, 5 хүн ди­лээн бис. Бешки хүнүнде Ээрбекче углай дилээ­ри-биле үш камгалакчы, аскан кырган-аваның оглу үнүпкен бис. Аргада аң-меңниң, куштарның дааш-шимээни аажок. Элээн үе эрткенде, дилеп чорааш, дыңнаалаарывыска, бир кижи багайтыр ал­гырган. Үн углай ха­лып чеде бээривис­ке, даянгыыштыг кырган-ава бо турган. Амыраанывысты чүү дээр. Бисти көргеш, ол ора дүшкеш, дедир туруп чадай бер­ген. “Соой берген үеде улгады берген кижи арга-арыгга чаас­каан беш хонук дургузунда канчап шыдаштыңар?” – деп айтырарывыска, ол кат-чимис чип, кара суглуг дамырактардан суг ижип, кургаг дыттар адаанга хонуп турган болду. Рация дамчыштыр эштеривисти бисче уткуй үнүптерин дамчыткаш, кырган-аваны носилкага чыттырып алгаш, дедир эглиптивис. Кижи көдүрүп алгаш, кадыр-берт тайгага кылаштаарга, хөй күш негеттинер. Шаа­выс төнүп чорда, камгалакчы өөрлеривис уткуй келген. Ол ынчан кырган-аваның шыдамыын кайгап ханмадывыс. Ооң салым-чолун сөөлүнде айтырып сураглаарывыска, каң кадык болган” – деп, аныяк камгалакчы сактып чугаалады. 
2014 чылда Сукпак суурнуң бир бажыңының хериминиң иштинге ийи эр кижи кудук казып турган. Оларның бирээзи оңгар иштинге бир-ле херекселин каапкаш, ону ап алыры-биле бада бергеш, элезин, сайга бас­тырган болган. Камгалакчыны дыштаныр хүннерде-даа дарый кыйгыртыптарга, ол кезээде белен турар ужурлуг. Ол хүн кежээ 21-22 шак үезинде Шолбанче дежурный кезээнден дыңнадыг келген. 
“Чеде бээривиске, аныяк оол бели чедир элезин, даштарлыг сайга хөмдүртүпкен тур. Бир дугаар келген камгалакчы эштерим оңгар иштинде эр кижиге касказын (камгалал бөрт) кедирип четтигипкен болду. Камгалап турган киживистиң бажын ажыр элезин хеп-хенертеп шыва апкан. Бир эвес ол каска эвес болза, ооң амы-тынын камгалап шыдавайн баар турган бис. Оңгар тар болганы-биле чаңгыстап даштыг элезинни  хүүректер-биле казып турдувус. Кудукта кижини элезинден дискээ хире чедир казып алырывыска-ла, бичии-ле эпчок казыптарга-ла, элезин катап-катап тоглап бадып-ла турар. Ол үеде күстүң баштайгы айы болгаш, дүне агаар-бойдус база соок. Хондур элчип-селчип элезин үндүр казып турувуста, эштеривистиң чаа бөлүү келген. Эштеримниң демниг күжү-биле эртенгиниң 10 шак үезинде оңгардан эр кижини хостадывыс. Эмчилер шинчилээрге, камгалап алган киживистиң сөөк-даяа-даа сыйылбаан боорга, дыка өөрээн бис. 
2012 чылдың июнь 6-да Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл суурнуң чоогунга кадыр-берт тайга черге өрт өжүрүп тургаш, чок болган парашютист-десантниктерни дилеп тыварынга база Шолбан Байкара киржип турган болду. Ол эштери, өрттенген өртчүлерни вертолеттарже чүдүржүп, Кызылче чедирер ажылдарга киришкен.
Ада-чурт камгалакчызының хүнү – улуг-даа, бичии-даа назылыг эр кижилерниң байырлалы. Бо хүн Россияның Онза байдалдар яамызының Тывада Кол эргелелиниң дилеп тывар отрядының эрес-дидим оолдарын онзалап демдеглекседим. Чүге дизе кижи амы-тыны камгалаары – буянныг үүле. Ынчангаш оларга кадыкшылды, быжыг турушту, шыдамык чорукту болгаш бүгүдеге экини күзеп каалыңар.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Чуруктарны өг-бүле архивинден алган.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.