1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРЕС-КЕЖЭЭ БОЛУРГА, УЛУГ НАЗЫЛААР

2016 чылдың декабрь 15-те узун назылыг кырган ава Көк Энгеевна Монгуш (чурукта) 94 харлаар. Ол 1922 чылдың декабрь 15-те Сүт-Хөл кожууннуң Бора-Тайга суурунга төрүттүнген. Ол үеде база-ла өске өөрү-биле дөмей, бичии назынындан тура-ла мал-маган соондан эдерип, өзүп келген. 
Кажан ол 1942 чылда Чартак-Хуна Бойлуккайевич Монгуш-биле өг-бүле туткан соон­да, Бора-Тайгага янзы-бүрү ажылдар кылып эгелээн. Оон колхоз, совхозтуң мал-маганын малдап эгелээш, чоорту «Алдан-Маадыр» совхозтуң Ак-Даш салбырының Шат хойжу брига­дазынга төрүүр хойну хүлээп алганнар. Манчүректиң Yстүү-Сайырга кыштаг тудуп алгаш, кышкы үеде – январь, февраль айларда хойну оолдадып турган.
Кыштаг баар орук кадыр-берт болганындан, мал чемин хем иштинден аът-биле дергилеп ап турганнар. Ынчалза-даа кыштагның чогум турар чери ыжык, мал чудавас, төлү онча-менди камгалаттынып турган. Хой оолдаашкынының түлүктээшкин үезинде уйгу-чыдын чок ажылдаар. Олар 100 төрүүр хойдан-на 98-тен 104 чедир хураганнарны доруктуруп ап келгеш, шаңнал-макталга төлептиг бооп ажылдап турганнар. Каш удаа «Социалистиг  чарыштың тиилекчизи» хөрек демдектериниң база шынзылгаларның эдилекчилери бооп келгеннер. 
Келир чылдың кыжынынга мал чеми сигенни база-ла ол девискээрден белеткеп алырлар. Чайлаглаар чери – Манчүректиң Улуг-Кургаг-Адыр деп кончуг делгем чайлаа. Монгуштар хөй чылдарның иштинде малчыннааш, совхозунга та чеже хураганнарны өстүрүп берген чүве, ону санап түңнээри берге.
Көк Энгеевна үш оолду, үш кысты кижизидип өстүрген. Уруглары шупту янзы-бүрү эртем-билиглерни чедип алгылаан, олар амгы үеде база-ла хүндүлүг дыштанылгада. Улуг уруу Лина Чартак-Хунаевна авазы-биле чаңгыс хүн – декабрь 15-те төрүттүнген, 73 харлаар. Ол фармацевт эртемин чедип алгаш, Суг-Аксы, Алдан-Маадырга аптека эргелекчилеп ажыл­даан, а сөөлгү 1977-2006 чылдарда Шагаан-Арыг хоорайның аптеказынга ажылдааш, 2007 чылда хүндүлүг дыштанылгаже үнген, күш-ажылдың хоочуну, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медальдың эдилекчизи. 
Монгуштарның өг-бүлези Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде шеригге дузаламчы кылдыр, чон-биле бир дөмей, эвээш эвес мал-маганын үзүп берип, чылыг хол-хаптарын даарааш чоруткан. Көк Энгеевна «1941-1945 чылдарның Ада-чурттуң Улуг дайынының Тиилелгезиниң 60 чыл ою» деп РФ Президентизиниң юбилейлиг медалы-биле, шак-ла ындыг медаль-биле Улуг Тиилелгениң 65 чыл болган оюн таварыштыр база шаңнаткан, ол ышкаш «Иениң алдары» орденниң, «Күш-ажылдың хоочуну» медальдың эдилекчизи.
«Узун назыныңарның чажыды чүде ирги?» деп айтырыгга хүндүлүг кырганывыс мынчаар харыылаар: бирээде, кижи кежээ болур болгаш үргүлчү-ле шимчеп ажылдаар-ла болза эки, ийиде, тыва аъш-чем: далган, тарааны чиир, тарак, хойтпакты хөйнү ижер, а кежээки үеде хөй чем чивезин сүмелеп чугаалаар болду.
94 харлыг өгбевистиң кулааның дыыжызы кончуг, карааның көөрү эки, хөөреп, каттырып чугааланыр, үрде болган эрткен-барган бүгү-ле чүүлдерни шуптузун сактып чугаалаары чарт. 
Ынчангаш бо айда хар харлап турар иешкилерге байыр чедирбишаан, эки кадыкшылды, ам-даа хөй чылдар чурттаарын йөрээп, күзээр-дир мен.
Макар ДОНГАК,
 күш-ажылдың хоочуну.
Кызыл хоорай .

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.