1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРИЙ БЕРГЕН ЧҮРЕК

Чоннуң мерген чугаазы
Бир-ле черге соок чүректиг кижи чурттап чораан. Ол бодунуң четпес талазын эки шынар деп санап, харын-даа «Хомудаачал, кээргээчел, муңгараачал… кандыг-даа уян сеткил чок мен» – деп мактаныр, чоргаарланыр чораан.
Чаа чыл бүдүүзүнде бир-ле соок кежээ ол кудумчуга самдар хептиг бичии оол-биле байырлалга каастап каан шивиже баар орукка таваржы берип-тир. Соок чүректиг кижи шивиниң каасталгаларын көрүксээн, а оол Бурганның дузалакчыларынга чажыт дилеглиг келген.
– Чайлап бериңерем, мен мында чугула херектиг келдим – деп, оол соок чүректиг кижиден дилээрге, оозу чырыын чыртайты каапкаш, хая көрүнгеш, чоргаар базып чорупкан.
– Эргим Бурганның элчиннери, мен бээр кел чыткаш, бодумга чаа хеп дилеп алыр бодап чоруп олурдум. Мээң идик-хевим эргижирээнинден дыка доңуп тур мен, ынчалза-даа орукка дыка аас-кежик чок кижиге таваржы бергеш, бодалдарым өскерли берди. Ол кижи шагда-ла доңуп турар, удавас хар кылдыр хуула бээр чыгыы. Ынчангаш аңаа изиг чүректен белек кылдыр берип көрүңер, оон башка ол кажан-даа аас-кежик деп чүл дээрзин билип ап шыдавас. Мен аңаа канчаар дузалап болурун-даа билбес-тир мен – деп, оол дээрже көрүп алгаш, сымыраны аарак дилээн.
Каш минута эрткенде, соок чүректиг кижи бичии оолга чаа хеп тудуп алган шивиниң чанынга бо чедип келген. Билдингир-ле оолдуң дилээн Бурганның элчиннери күүсеткен хевирлиг. Олар соок чүректи ужулгаш, изиг чүрек салып кал­баан, а ол аас-кежик чок кижиге ынакшыл болгаш кээргел деп ийи үнелиг сеткил шынарын сөңнээн.
 
АК ЧЕЧЕК
Чаа чылдың бүдүүзүнде бедик дагже үнгеш, ак чечек  чулуп ап шыдапкан кижи аас-кежиктиг болур деп бир чонда тоолчургу чугаа бар чүве-дир. А ол чечек үнүп турар даг хуулгаазын, кезээде сириңейнип чыдар чүве-дир. Ынчалза-даа чыл санында ынаар үнер деп семээр дидим оолдар бар турган.
Бир катап үш өңнүк база ынаар үнүп, аксының-кежиин шенеп көөр деп шиитпирлеп алганнар. Дагже үнер бетинде мерген угаанныг кырганга киргеш, сүме айтырарга: “Чеди катап аңдарылгаш, сес дугаар туруп кээп, улаштыр үнерин кызыдыңар” – деп, ол сүме чагыын берип-тир. Yш эжешки дагның үш аңгы чүгүнден үнери-биле чорупкан. Бир шак болганда, бир дугаар оол арны-бажы көк апарган чанып келген.
– Кырган шын эвес чугаалаан-дыр. Чеди катап аңдарылгаш, сес дугаар көдүрлүп келгеш, үнер дээримге, дагның чүгле улдуң кезиин эрткен болдум – дээн.
Ийи дугаар оол ийи шак болгаш чанып келгеш, база-ла мерген кырганны буруудадып, чеди катап аңдыралгаш, оруктуң чүгле үштүң бир кезиин эрткен болганын чугаалаан.
Чүгле үш дугаар оол даартазында ак чечекти чулуп алган чанып келген. Эштери кайгап:”Аңдарылбадың бе?” – деп айтырганнар. “Чүс ажыг катап аңдарылган боор мен, оон-даа хөй чадавас. Санавадым”. “Ам чүге чанып келбедиң ынчаш?” “Дагже үнериниң мурнунда аңдарлып өөренип алган турдум” – дээрге, мерген кырган тургаш:
– Чок, сен аңдарлып өөренип алган эвес, а тайып ушкаш, туруп өөренип алганың ол-дур. Ынчангаш аас-кежикке төлептиг болганың ол-дур – деп-тир.
 
КАДЫКШЫЛ БИРГИ ЧЕРДЕ
Чаа чыл байырлалының соонда, кадыкшылының байдалы баксы­рааш, эмнелгеге чыдып эмнеди бээр таварылгалар дыка нептереңгей. Ынчангаш бир эвес кадыкшылыңарда өскерлиишкиннер: ижин аартаан, сарыг хайынган, ижин-баар долган, тырыктаан азы куду олурткан болзуңарза, кандыг арга-биле эмненип ап болурул?
Ижин-баар аартаан ышкаш апаарга, эмин эрттир хөй чемненгениңер ол-дур. Ыштаан, маринадтаан, чаглыг болгаш үске хаарган чемден ойталааш, хөй газ чок суксун­дан ижери күзенчиг. Мындыг таварылгада киш-кулаа болгаш клюквадан суксуннар дыка эки.
Сарыг хайынганда, картофельден сыс­кырган хандыны ижерге ажыктыг. А бир эвес ижин-баар долуп келген ышкаш апарза, укроп, тмин, мятадан шайлар дузалаар. Ижин-баарга газ тывылдырар яблок, груша, виноград, слива болгаш сүт, капуста дээн ышкаш чемнерни өйлээр.
Тырыктаан болзуңарза, тыква, чернослив, свекла, селдерей, мандарин, курага дээн ышкаш клетчатка-биле байлак чемнерни чиирге чүгээртээр. Эртенниң-не хайындырган чылыг сугну бир стакандан эвээш эвести ижер болгаш 10 минута хире сула шимчээшкиннерни кылыр болза, ол ижин-шөйүндүлерниң ажылын экижидер.
А бир эвес куду олуртуп турар болза, организм аъш-чем-биле катай кирген токсиннерни боду арыглап үндүрүп турары ол-дур. Календула болгаш ыт-кадындан чылыг шайларны ижиңер. Куду олуртуру 2 хонук чедир читпес, харын-даа аарышкылыг болур болза, ынчан эмчи дузазын кыйгыртыр.
 
САЛЫМ-ЧОЛУМ ЧYНY СӨҢНЭЭРИЛ?
Чаа чыл дүнезинде төлгелээри бистиң тываларның аразында сөөлгү үеде база нептереңгей апар чыдар. Шактың согунчугаштары сөөлгү 12 секунданы эргилдирип турда, саазынга күзелин бижээш, ону өрттеткеш, хүлүн шампанское-биле катай ижер чаңчыл барык өг-бүле бүрүзүнде сагыттынып турар дээр болза, чазыг болбас. Оон өске кандыг төлгелер турарыл, көрээли.
Саазын харжыгашты кескеш, каастап каан шивижигештиң чанынга сандайдан салгаш, салып бадырыптыңар.
Бир эвес чинчиге дүшкен болза, албан-дужаалыңар чаа чылда өзер, чаъс­ка – хоозун ажыл-херек, шүүдээшкиннер хөй болур, сылдыс – езулуг ынакшыл, чырып турар сайгылгаан – бергелер таваржыр, ынчалза-даа эш-өөрүңер ону эртеринге дузалаар, бөмбүрзек  – салым-чолду өс­кер­типтер ужуражылга, мочурга – кадыкшылыңар эки, акша-төгерик орулгазы өзер, куруг будук – чаа чылда аас-кежик чегей болур, шала кырынче аңдарылган болза – өскерилгелер чок болур.
 
ОЙНААЛЫҢАР ЧЕ
Чаа чыл дүнезин кады уткуур кижи бүрүзүнүң адын саазынга бижээш, «Киндер-сюрпризтиң»  бичии капсулазынче суп каар силер. Ону бир-ле чараш савага суккаш,  шупту бир айтырыгны салырын дилээр. Чижээ: Кым келир чылын улуг чажыт тиилелгелиг болурул? Хөй акшалыг болурул? Аян-чорук баа­рыл? Чүгле «5» демдекке өөренирил? Ынак эштиг апаарыл? Мындыг болгаш өске-даа айтырыгларны салгаш, капсулада саазынны ужулгаш, кымның ады таваржы бергенин көөр. Азы аңаа күзелдерин бижип кааш, оочурлап уштуп база болур.
 
САЛАТ «ШИВИЖИГЕШ»
Херек чүүлдер:  хайындырган колбаса — 130 г; консервалаан ногаан горошек — 100 г; быштак — 50 г; чуурга — 2; огурец — 1; укроп — 1 боондак; майонез — 2 улуг омааш; помидорлар азы гранат  (каастаа­рынга), консервалаан кукуруза (каастаарынга), дус амдан аайы-биле.
Салатта кирип турар аъш-чемни  үүрмектей дүрбээш, дус­ту амдан аайы-биле холуп алгаш, тавакка шиви хевирлиг кылдыр салып алыр. Оон үүрмектей кескен укроп-биле быскай шыпкаш, каас­тап алыр. 
Чем чидингир болзун!

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.