1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРТЕМГЕ ҮНДЕЗИЛЕП ЧОРУДАР

Тыва дээрге мал ажыл-агыйын сайзырадырынга таарымчалыг, ол талазы-биле турум болгаш быжыг регион-дур деп РФ-тиң көдээ ажыл-агый сайыдының оралакчызы Харон Амерханов беш чыл бурунгаар маңаа кээп чорааш, демдег­лээш барган.  Малдың уксаа­зын, ооң бүдүрүмчелиин бедидер, таарымчалыг байдалды тургузар база уксаа­жыдылга ажылынга чаа-чаа аргаларны ажыглаар дугайында айтырыгларны оралакчы сайыт Тываның көдээ ажыл-агыйының тус­кай эртемниглери, удуртукчулары-биле чугаалашкан.
Ам байдал кандыгыл? Февраль 13-те Тываның күрүне уни­верситединге көдээ ажыл-агый яамызының ажылдакчылары, эртемденнер, кожууннарда эргелелдерниң төлээлери, араттар шупту чыглып кээп, малдың уксаажыдылгазының дугайында ажык чугааны чоруткан. Эгезинде ТКУ-нуң ректору Ольга Хомушку сөс алгаш, мал ажыл-агыйының хөгжүлдезиниң талазы-биле шупту демниг ажылдаа­рын база чедер-четпес айтырыг­ларны кады дугуржурун, студентилерни база хаара тударын сүмеледи. Улаштыр-ла ТР-ниң көдээ ажыл-агый сайыды Эртине Данзы-Белек бо адырның дуга­йында тодазы-биле чугаалааш­, шынап-ла, моон-даа соңгаар яамы биле университеттиң көдээ ажыл-агый кафедразының башкылары, студентилери уксаажыдылга ажылының талазы-биле сырый харылзаалыг демнежип ажылдаарын демдегледи. Бо удуртукчуларның кайызының-даа мал ажылын сайзырадып, ылаңгыя малдың уксаажыдылгазынче кичээнгейин угландырып, ооң түңнелдиг болурун чедип алырынче кады ажылдажылганы углап турары чөптүг. 
ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының специализи Сергей Ондар республикада амгы үеде уксаажыдылга ажылының байдалын таныштырып тура, селекция угланыышкынынга яамыга аңгы килдисти тургузуп, аңаа үш специалисти быжыглаарын саналдаан. 
Эрзинден «Уургай» бүдү­рүл­гезиниң удуртукчузу Батаа Кунгаа тыва өшкүнүң баш санын өстүрериниң база ооң чөөк дүгүн болбаазырадыр дугайында айтырыгны каш чыл улаштыр көдүрүп келгенин чугаалаан. 
Бо айтырыгны үргүлчү өөре­нип көрүп, чугаалажып турарын яамының төлээзи харыылаан. Батаа Бууевич көдээ ажыл-агый адырынга барык бүгү назынында бараан болуп келген база малдың уксаажыдылгазының талазы-биле тергиин эки билирин, ооң-биле каш удаа интервью ап, чугаалажып тура билген мен. Чаагай уксаалыг, шыырак, боткур малдан ооң баш саны өзүп көвүдээр дээрзин ол чугаа­лап олурду. Оон ыңай малды эдериштирериниң болгаш тарып боозадырының дугайында айтырыгларны эртемденнер биле көдээ ишчилер аразында чугаалашканнар. Малдың баш санын өстүрер дээр болза, шыы­рак, аныяк уксаалыг хойларны аңгылааш, тарып боозадырга эки. Уксаажыдылга ажылын баш­тай хөгжүдүп алыр болза-ла, Тываның малының баш саны дүргени-биле өзүп көвүдээр дээрзин хуралга түңнеп чугаалашкан.    
Уксаажыдылга ажылының баазазын хөгжүдүп, Тываның көдээ ажыл-агыйының дуржулга станциязынга эртем-шинчилел ажылдарын чорудары чугула болур деп Елена Кузьмина, Урана Ондар илеткелдеринге демдег­лээн. Ол ажылды 1932 чылдан бээр чорудуп турган. Эрткен үениң дуржулгазын быжыглавышаан, бо ажылды уламчылаа­рын, ылаңгыя Көдээ ажыл-агый яамызынга уксаажыдылга талазы-биле килдисти тургузары албан дээрзин хуралга санал бергеннер чугаалап турган. 
Бо талазы-биле Өвүрнүң Саг­лыда «Адарган» күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгезиниң даргазы Владимир Ооржак бодалы-биле үлежип тура: «Бо хүнде «Адарган» бүдүрүлгезинде беш муң шээр, чеди чүс хире бода мал бар. Сарлык малы өзүп турар, а хойну уксаажыдар дугайында документини киирген, ооң харыы­зын манап турар бис. Уксаажыдылга ажылын күштелдирер болза эки, кошкарларны дөрт-беш чыл болгаш солуурга, ынчан малдың уксаа­зы экижиир, баш саны өзүп көвүдээр» — деп чугаалаан. 
Ниитизи-биле түңнеп чугаалаарга, мал ажылын сайзырадыр дээр болза, малдың уксаажыдылгазынче кол кичээнгейни салып, бо талазы-биле эртемниң чедиишкиннерин ажыглаары чугула. 
Ася ТЮЛЮШ.
Чуруктарны хуу архивтен алган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.