1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРТЕМГЕ ҮНДЕЗИЛЭЭН ШИИТПИРЛИГ ХЕРЕК

Февраль 7-де бүгү Рос­сияның эртем хүнүнге тураскааткан байырлыг хурал Кызылда Улусчу чогаа­дылга бажыңынга болган. Ооң ажылынга Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол база киржип, эртемденнерге байыр чедирген. 
Бо хүннерде сураглыг эртемденнер Александр Хертек, Кара-кыс Аракчаа, Алдын-оол Канзай, Каадыр-оол Бичелдей, Светлана Курбатская, Маргарита Татаринцеваның эртем ажылдары тыва эртемниң төөгүзүнче киир бижиттинген.  
Амгы үеде 300 ажыг эртем кандидаттары болгаш 36 док­тору Тывада ажылдап, эр­тем-өөредилгениң бурунгаар хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киирип турары өөрүнчүг-дүр. Бистиң республикага ол деткимче улуг күш болуру чугаажок. 
Ынчалза-даа эртем адырында чаа ажыдыышкыннар, шинчилел ажылдары республиканың бурунгаар хөгжүлдезинче угланган болурун чедип алыры чугула дээрзин Шолбан Кара-оол демдеглээн. Ылаңгыя көдээ ажыл-агыйга дээди эртем-билиглиг специалистер негеттинип турар. Ооң көскү чижээнге Туранда сыын ажыл-агыйын киирип болур. Амгы үеде витаминниг холуксаалыг мал чеми, сыыннарның баш санын өстүрери база рес­публиканың девискээринге сыын ажыл-агыйларын сайзырадып, мындыг бүдүрүлгелерниң орулгалыг болурун чедип алырының талазы-биле айтырыглар чидии-биле тургустунуп келген. 
База бир чугула айтырыг – Тывага чурагайлыг экономиканың сайзыралы. Амгы үеде техниктиг депшилгениң негелдези-биле республиканың 13 кожуунунче шөйлүп чоруткан оптика-волокнолуг дүрген харылзажыр интернет шугуму чүгле бүгү-делегей-биле харылзажыр эптиг арга болуру-биле кызыгаарланмас. Ол дээрге Тываның социал-экономиктиг амыдыралының кол өзээ болур. Ооң ачызында күүсекчи эрге-чагырганың төлээлериниң база эрге-хоойлу камгалаар органнарның, эмнелге албан черлериниң аразында ажыл-чорудулга чаа чадаже үнүп, чурттакчы чонга эптиг бай­далдарны тургузуп эгелээри билдингир. Ынчангаш кады демниг ажылдажылгаже силерни кыйгырып тур мен деп чугаалавышаан, Тыва Республиканың сайзыралынга эртемденнерниң арга-дуржулгазы, оларның эртем-шинчилел ажылдары, санал-оналы эргежок чугула болуп турарын Чазак Даргазы демдег­лээн.  
Байырлыг хурал эртемденнерге күрүне шаңналдарын тыпсыр ёзулал-биле уламчылаан. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол хөй чылдарда кызымак ажылы болгаш эртем-шинчилел ажылдарынга киирген үлүг-хуузу дээш Тываның күрүне университединиң про­­ректору Лариса Будук-оол­га, Тыва Республиканың эмчи-социал айтырыглар тала­зы-биле эртем-шинчилел ин­ститудунуң улуг эртем ажылдакчызы, Кы­зыл­да халдавырлыг аарыг­­лар­ по­ликлиниказының улуг эмчизи Анна Сарыгларга «Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг аттарны тывыскан.
Тываның күрүне универ­си­тединиң тыва филология бол­­гаш ниити дылдар эртеминиң кафедразының доцентизи, филология факультединиң деканы Надежда Сувандии «Тыва Рес­публиканың алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг атка төлептиг болган. 
Россияның эртем хүнүнге ту­раскааткан байырлыг хурал­га эрткен 2018 чылда эртем кандидады аттарны чедиишкинниг камгалап алган эртем ажылдакчыларын база демдеглээн. Тываның күрүне уни­вер­ситединиң информатика баш­кызы Долаана Куулар, Тыва Республикада бойдусту комп­лекс­тиг арга-биле шинчилээр талазы-биле институттуң эртем ажылдакчылары Маргарита Мол­дурушку, Светлана Күжүгет байыр чедириишкиннерин алган. 
Эртем-шинчилел ажылдарын хөй чылдарда чорудуп келген түңнелинде эртем-өөредилгениң эң дээди чадазы доктор деп хүн­дүлүг атты чедип алган эртем­деннерниң одуруунга ол хүн база бир доктор немешкен. Убса-Нур делегей чергелиг биосферлиг шинчилелдер төвүнүң директору Чойгана Самбылага биология эртемнериниң доктору атты камгалап алганы дээш коллегалары байыр чедирген. 
Байырлыг хурал соонда эртем кандидады база доктор аттарны камгалап алган чамдык эртемденнер-биле база ужуражып чугаалаштым. 
Анна Сарыглар – Тыва Рес­публиканың эмчи-социал айтырыглар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң улуг эртем ажылдакчызы, Кызыл­да халдавырлыг аарыг­­лар­ по­ликлиниказының улуг эмчизи:
– 10 чыл бурунгаар эртем ажылын шинчилеп эгеледим. Мээң ажылымның кол угланыыш­кыны баар аарыгларының бир хевири гепатит А-дан хоочурап чоруур бичии чаш кижилерниң санын канчап эвээжедири база ону канчаар когун үзе эмнээриниң дугайында айтырыг болур. Каш чылдар мурнунда Тывага баа­ры аарыг кижилерниң саны Рос­сияның өске регионнарынга деңнээрге, оранчок хөй, 450-500 хире бичии уруглар аарып турган. Амгы үеде ук аарыг чавырылган. 
Чойгана Самбыла – Убса-Нур делегей чергелиг биосферлиг шинчилелдер төвүнүң директору:
– Далай деңнелинден ийи муң метр бедик даглыг чер­лер­де үнүштерни өөренип, шин­чи­лээр ажылдарны 18 чыл бурунгаар,­ 2002 чылда эгелээн мен. Черниң тургузуун Соңгу база Мурнуу чүкке аңгылап турар бол­гай. Хөй кезиинде 45 хуу даглардан бүткен кадыг черлер материктер черниң соңгу талазында болуп турар. Ооң иштинде Тываның, Алтай Саян база Сибирь регионнарының болгаш Гималайның, Мурнуу болгаш Соңгу Кавказтың даглары база бар. Оларның агаар-бойдузу болгаш үнүштериниң өзүлдезиниң байдалы бот-бот­тарынга дөмейлешпес аңгы-аңгы болур. 
Мындыг хевирлиг солун ажыл­­ды Тывага, Алтай Саян   ре­гионга шинчилел ажылдарын чорудуп тургаш эртем адын камгалап алганым дээш өөрүп тур мен. Делгереңгей тайылбырлаар болза мындыг: Тожу, Каа-Хем кожууннарда Үнжей бажы азы (академик Обручев сыннары) Тумат тайгазы, Моолда Улан тайгазының Тываже кирип келген чери, Тере-Хөл кожуунда Сенгилең сынын база шинчилеп көрдүвүс. Ооң-биле чергелештир Мөңгүн-Тайганың Балыктыг-Хем бажынга, Мугур бажы, Каргы бажынга, Бай-Тайганың Шуй бажынга дагларга чоруп тургаш, шинчилел ажылдарын кылдым. 
Эртем-шинчилел ажылдарын чорударынга Новосибирск хоорайда «Сибирьниң төп ботаниктиг сады» деп эртем-шинчилел институдунда геоботаника лабораториязындан биология эртемнериниң доктору Вячеслав Сидельниковка удурткан эртемденнер меңээ дузалашкан. 
Бо эртем ажылы делегейде ховар болуп чаңгыстың санында деп дидими-биле чугаалап болур мен. Чүге дизе хову, шөлдерде, шынааларда база дагларның эдээнде чечек-чимистерни база үнүштерниң бөлүүн өске эртемденнер шупту шинчилеп каапкан деп болур. А дагларның кырында үнүштерниң деңзизин азы килин  шинчилээн ажыл чок турган. Кан­дыг-бир үнүш чеже хире кислород үндүрүп турарын безин математиктиг санаашкыннарны кылып тургаш, үндүрген бис. Ам четче, долу шинчилел ажылдары кылдынган деп бүзүрелдии-биле чугаалап болур-дур. 
Мерген Ондар,
«Шынның» корр.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.