1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРТЕМ-БИЛЕ ЧҮГЛЕНГЕШ...

Эртем-билигге сундулуг, сайзы­раңгай, бурунгаар чүткүлдүг, тура-соруктуг кижи каяа-даа чорааш, кандыг-даа чуртка амыдыралды тып, аас-кежиктиг чурттай бээр. Делегейниң аңгы-аңгы чурттарында өөренип, амыдырап-чурттап чоруур тыва аныяктар кайы хөй. Оларның бирээзи амгы үеде Францияда чурттап чоруур Алдынай Лакост-биле (Монгуш) таныжар-дыр бис, хүндүлүг номчукчу.
— Канчап Францияның чурттакчызы болу бердиң, Алдынай?
— Францияда үш чыл чурттап тур мен. Шынап-ла, чуртталга чамдыкта кижиге кайгамчык белекти сөңней бээр таварылгалар турар. Мен Германияны сонуур­гаар турдум. Ол чурттуң бот-тускайлаңы, дылы меңээ онзагай, ынчангаш немец дылга арыг чугаалаарым таварылга эвес. Мээң университедимде (Москваның О.Е. Кутафин аттыг күрүнениң юридиктиг университеди) даштыкы чурттарже стажировка эртер база аңгы-аңгы чурттарның аразынга студентилерни солуштур өөредир программа барын билип алгаш, бичии-даа боданмайн, херек документилеримни чыып эгелээн мен.
Ол үеде 2-ги курска өөренип турдум. Бистиң университет-биле Франция, Германия, Австрия, Англия, Польша керээ чарган болду. Мен Францияны шилип алган мен. Чүге дизе мээң таныжым оол ол күрүнеден, мени ында манап турган.
Беш ай дургузунда ынаар чоруур белеткел ажылдары — француз дылга шылгалданы эрткеш, шилип алганым француз университеттен чалалганы алгаш, виза алыр документилерни чыып эгелээн мен. Ол дээрге өөренип турар черинден шынзылга, банк агар санындан ушта бижидилге, школа дооскан аттестаттың француз дылга нотариалдыг очулгазы дээш оон-даа өске. Ол бүгү Францияның элчин чериниң негелдезиниң чүгле бичии кезии-дир. Ооң кырындан 3-кү курсту доозар шылгалдалар база эгелээн. Хол салдына бээр үелер турду, ынчалза-даа мээң өг-бүлем база эжимниң деткимчези-биле сессиямны чедиишкинниг дужаагаш, өөренир визаны алыр аргалыг болдум.
— Францияга өөренири кандыг-дыр, берге болду бе? Француз студентилер биле Россияның студентилериниң ылгалы кандыг-дыр?
— 2013 чылдың сентябрьда Францияга студент бооп өөренип чедип келдим. Россиядан көңгүс аңгы, чаа чуртталга эгелээн. Француз студентилерниң бот-тускайлаңы (менталитеди) российжи студентилерден дыка улуг ылгалдыг. Французтарның өөредилгеге хамаарылгазы дыка шыңгыы, олар сессиязын чүгле доозар эвес, ону чүгле эки баллдарга дужаар дээш кызарлар. Ында шылгалдаларны таныш-көрүш таварыштыр дужаап аптар азы «хээли» бээр чорук шуут чок. Өөредилге эгезинде өске чурттардан келген студентилерге француз студентилер лекциялары-биле азы шылгалдалар, сессия дужаарда деткимчезин көргүзүп турду. Француз дылды чеже-даа эки билир болзуңза, дылдың юридиктиг терминологиязы хынамчалыг, кичээнгейлиг болурун негээр.
Француз университет системазы дыка сайзыраңгай. Өөредилге эгезинде-ле сеңээ «студент билет» берип каар, ол iD Card – электроннуг карта-дыр. Ол карта-биле кайнаар-даа – библиотекаже харын-даа столоваяже безин ооң-биле эртер. Университеттиң столоваязынга ол карта-биле дыка амданныг комплекстиг дүштеки чемни (3 евро 50 цент өртектиг) ап алыр сен. Хоорайның өске кафелеринде дүштеки чем өртээ 15 евро.
— Францияның кайы хоора­йында чурттап турар силер?
— Францияның мурнуу-барыын чүгүнде, делегейде кызыл арагазы (вино) болгаш фуа-гразы-биле (баардан кылган француз чем) сурагжаан Бордо хоорайда чурттап турар мен. Атлантика океанның эриинде турар Францияның бир онзагай региону. Меңээ Бордо хоо­рай дыка тааржыр: кыжы чылыг, а чайы хүннээректиг, элезинниг пляж, океанның чалгыглары. Бордоже июль-август айларда бүгү Европа чурттарының чону дыштанып кээп турар. Туристер француз кухняга: устрицаларга, улиткаларга, винонуң янзы-бүрү сорттарынга, хөй янзы быштакка (500 янзы сорттар бар) дыка ынак. Ол ышкаш кудумчуларда кафелерге, пляжтарга дыштаныр дээш кээр.
— Өөредилгеңни доозуптуң бе, Алдынай?
— 2014 чылдың төнчүзүнде Москваже сессиямны доозуп, дипломумну камгалап чедип келген мен. Өөредилге материал­дары хөй чыглы бергени-биле дыка-ла бергедешкен мен, Бордога эки чуртталгамның орнун «төлеп» турганым ол ыйнаан. Өөредилге чылының ортузунда келгеш, сессиямны дужаап эгелээримге, чамдык башкылар аңаа таарышпайн турду. Мен Францияга бир чыл дургузунда дыштанмайн өөренип турган болгай мен. Өске дылга өөренири ийи катап аар, ынчангаш дыштаныр хүн чок өөренип турдум. 
Дыка хөй бергелерни ажып эрткеш, шылгалдаларже чөпшээрелди (зачет) алгаш, диплом ажылын бижип кирипкен мен. Эш-өөрүмнүң дыка улуг адааргалын көргеш, катап-ла Францияже чоруксай берген мен. Ынчангаш күрүне шылгалдаларын дужаап алгаш, дипломумну холумга алгаш, 2015 чылда Францияже дедир чорупкан мен.
— Даштыкы чуртче көшкениңге хомудаар-дыр сен бе? Амы-хуу чурттал­гаңны таныштырып көрем, Алдынай.
— Францияга катап келгеш, ам 2 чыл бооп тур мен. Бир юридиктиг хуу фирмада ажылдап турар мен. Даштыкы чуртче көшкенимге (эмиграция) бичии-даа хомудавас мен. Чартык чыл бурунгаар эжим-биле өгленип алдывыс. Лоик-биле танышкаш, 5 чыл бооп тур бис. Ол Россияга база Тывага каш-даа катап келген. Бистиң национал тыва чемивисти дыка сонуургаар, ылаңгыя быштакты. «Тывага быштак болгаш сүттен кылыглар бүдүрүп, сайзырадып болур-дур» — деп, бо-ла чугаалаар кижи. Лоик мээң ада-ием-биле дораан чоок харылзааны туда берген. Ол орус дылга, а мээң ада-ием англи дылга чугаалавас-даа болза, найыралдың дылынга чугаалажыптарлар. Мээң дуңмам Шагдыр-биле англи дылга чугаалажырлар. Лоик чанып тургаш, тываларның бөдүүн болгаш ажык чаңынга таарзынганын база албан-биле дедир кээрин чугаалаан.
— Даштыкы чуртка амыдырап-чурттаарга кандыг-дыр? Ол чурттуң онзагайы чүдел?
— Францияда амыдырал солун болгаш кайгамчыктыг. Бир дугаар онзагайы — французтарның бот-тускайлаңы. Французтар-биле меңээ таарымчалыг, оларның чанынга бодумну хостуг алдынар мен. Дараазында — ол чурттуң социал сайзыралы болгаш медициназының хандырылгазы. Барыын Европа чурттарының аразында Францияның медицина камгаладылгазы эң-не сайзыраңгай деп болур. Англия, Германия база Италияда европейжи эштерим безин Францияның чурумчуткан, эптиг системазын кайгамчык деп санаар. Yште – аъш-чеми биле агаар-бойдузу онзагай. Французтар боттарының кухнязынга дыка чоргаарланыр болгаш ону делегейде эң-не дээре деп санаарлар. Олар аъш-чем кылырынга болгаш чииринге хамаарылгазы дыка тускай болгаш оваарымчалыг. Францияның регион бүрүзү тус чер аайы-биле кухнязы тускайланып турар, чижээ, мээң чурттап турарым мурнуу-барыын тала фуа-гразы, кызыл арагазы база чаа туткан улиткалары-биле алдаржаан. А гастрономнар төвү — Лион эът аймаа-биле кылган янзы-бүрү аъш-чеми, чижээ, «аундейет» (сосиска, колбаса) деп онзагай чеми-биле. Марсель далай продуктулары-биле алдаржаан, ооң төвүнге безин чеде бээриңге янзы-бүрү чаа туткан балыктың чаагай чыды чытталыр. Чер ортузу далай кыдыында порт хоорай ындыг болбастың аргазы чок.
Бо чурттуң эки талаларын чежезин-даа чугаалап болур мен, ынчалза-даа аңаа келгеш, караа-биле көөрү дег онза чүүл кайда боор! Франция — кайгамчык, онзагай, эки амыдыралдыг, чону эп-найыралдыг чурт.
— Францияны биске таныштырганың дээш четтирдим. Yнүп орар Чаа чыл уткуштур чаа-чаа чедиишкиннерни күзевишаан, өг-бүлең-биле Тываңга үргүлчү аалдап кээриңни күзээр-дир мен.
Алдынай СОЯН 
чугаалашкан.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.