1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРТЕМ-БИЛИГЖЕ ЧҮТКҮЛ УЛУГ

Эртем-билиг чокта, караңгы дүмбей-биле дөмей-ле. Ол дуга­йында кайы-даа чоннуң үлегер домактарында чиге сөглеп каан. Тыва үлегер домакта “Ээремниң дүвү ырак, эртемниң дөзү ырак” дээни ышкаш, Тывага өөредилге яамызының тургустунганындан бээр 75 чыл ою-биле холбаштыр, төөгүнү сактып, чоннуң эртем-билигже чүткүл-соруунуң дугайында интервьюну ТР-ниң өөредилге болгаш эртем сайыды Татьяна Оюновна САНЧАА-биле кылдывыс.
– Татьяна Оюновна, Тывага үжүк-бижиктиң тургустунуп, хевирлеттинип эгелээн ук-дөзүн бо юбилейде сактып чугаалажыры артык эвес болгай аан. Ол дугайында номчукчуларывыска дамчыдып төөгүүрү черле чугула боор...
– Ийет, ол чөптүг. Тывалар шаг-шаандан аңгы-аңгы үе-чадаларда эрте-бурунгу түрк, уйгур бижиктерниң дузазы-биле билиглерни салгалдарынга дамчыдып чорааннар. Амгы тываларның дорт бурунгулары Орхон-Енисей бижимелин билир чораан, ол дугайында Тываның девискээринден тывылган даш тураскаалдарда сиилбээн эрте-бурунгу шүлүк бижимелдер херечилеп турар.
Тывага XVII векте буддизмниң киргени-биле, өске чурттарда ышкаш, баштайгы өөредилге черлери хүрээлер турган. Ынчангаш өөредилгениң совет системазынга чедир хүрээ-хиит школаларын дооскан кижилер эртем-билиглиг деп санаттынып турганы чугаажок. Ол-ла уг-биле буддисчи школа доосканнарның дыка хөйү, ооң санында каш дылды билир Буян-Бадыргы, Тыва Арат Республиканың баштайгы чазаанче киргеннер.
Эң бир дугаар школа 1908 чылдың ноябрь 9-та Туранга ажыттынган болгаш Туранның чаңгыс класстыг училищези деп адаттынып турган. Ооң соонда, 1911 чылда Өөк школазы, 1916 чылда – амгы Бай-Хаакка (ынчан Үстүү-Никольск суур деп турган), Атамановка (Кочетово) болгаш Белоцарскиге (Кызыл) школалар ажыттынгылаан.
Аныяктарны орус болгаш моол бижикке өөредир дугайында ТАР намының Төп комитединиң 1923 чылда үндүрген доктаалы-биле өөредилгениң күрүне системазы эгелээн. Чайлаг школалары ынчан көжер-өглерге турган.
1925 чылда ТАР-ның Иштики херектер яамызынга улус өөредилгезиниң килдизин тургускан, ооң даргазынга Седен-Соднамны томуйлаан. 1927 чылда эң баштайгы тыва школа – Кызылдың №2 школазы ажыттынган.
– Тыва бижиктиң тургустунганын бичии сактып көөр болзувусса кандыгыл?
– Тыва бижикти тургузарда, ону ла­тин азы кириллица бижимелинге үндезилээр бе деп айтырыг ынчан тургустунуп келген. 1925 чылдың октябрь айда ТАРН-ның IV съездизинге тыва бижикти орус алфавитке үндезилээриниң айтырыын чугаалашкан. 1927 чылда Тыва Чазактың даал­газы-биле Үстүү-Чадаана хүрээзиниң хелиң ламазы Лопсан-Чимит Монгушка национал бижикти тургузар даалганы берген. Ооң ады тыва бижиктиң тургузукчузу, баштайгы тыва эртемден кылдыр төөгүже кирген болгай.
– Эң баштай улус өөредилгезиниң яамызы канчаар тургустунганыл?
– 1930 чылда VII Улуг Хуралга культура херектериниң яамызын тургускан, ооң башкарар айтырыгларынга улус өөредилгезин база хамаарыштырган. Тыва башкыларны Кызылдың совет педтехникумунга, Культура херектериниң яамызының чанынга турган өөредилге комбинадының башкы салбырынга өөредип, белеткеп турган.
1941 чылда ТАР-ның Конституция­зынга дүүштүр Культура яамызын аңгылааш, Улус өөредилгезиниң болгаш Кадык камгалалының яамылары кылдыр тускайлаан, баштайгы өөредилге сайыды Лопсан-Кенден болган. ТАР-ның Улус өөредилгезиниң яамызының хүлээлгелеринче өөредил­ге, эртем, биб­лиотека, ном үндүрүлгези, музей болгаш политика-чырыдыышкын айтырыглары кирип турган.
– Төөгү-даа ындыг-дыр, аажок­ солун-дур. Ам бо үеже эглип кээ­лиңер, Татьяна Оюновна. Бөгүн Тывада чеже ясли-садтар, школалар, өөредилге черлери барыл? Ында кайы хире ажы-төл барыл, чеже чалыы салгал өөренип турарыл?
– Амгы үеде республикада 179 школа, ооң санында 3 гимназия, 4 лицей, 1 кадет школа бар. Немелде өөредилгениң 39 албан чери, 19 профессионал өөредилге чери, Тываның күрүне университеди бар. Өөреникчилерниң саны 62 муң ажыг, оларның 50,1 хуузу Кызыл, Шагаан-Арыг, Туран хоорайларда, артканы – көдээ школаларда өөренип турар. Ол ышкаш тускай болгаш коррекциялыг 6 школада кадыының байдалы кызы­гаарлыг уруглар өөренип турар.
Школаларда белеткел бөлүктерин ажыткан, ынчангаш 21 муң ажыг школа назыны четпээн уруглар 256 албан черлеринде хаара туттунган, оларның иштинде садиктерниң саны 219, ынаар­ 16 муң ажыг уруг барып турар. 
Дээди болгаш ортумак өөредилге чер­леринде студентилерниң, сургуул­дарның саны немешкен.
– Өөредилге болгаш эртем яамы­зының кол-кол угланыышкыннарында эки чедип алдынган сорулгаларны сонуургадып көрүңерем.
– Республиканың өөредилге албан черлеринде инновациялыг программаларны идепкейлии-биле киирип турар. Федералдыг бюджеттен күрүне деткимчезиниң конкурстарынга киржип турар бис. Бир миллион рубль түңнүг грант акшаларын республикада өөредилгениң инновациялыг программаларын киирип турар 60 школа алган. 
“Талантылыг аныяктар” деп угла­ныыш­кынга 297 сургуул күрүне деткимчезин алганнар. Уругларның төлевилелдер ажылдап кылыр, шинчилел кылыр угланыышкыннарын калбартып турар. Школаларда олимпиада, форумнар, эртем-шинчилел конференциялары, конкурстар көвүдээн. Доозукчулар ол ажылдарның, конкурстарның түңнелдери-биле ортумак, дээди өөредилге черлеринче дорт кирип алыр аргалыг.
Ниити өөредилге системазының модернизациязын чорудары – кол угланыыш­кын. Бо федералдыг про­грамма езугаар өөредилге-лабораторлуг, өөредилге-бүдүрүлге, спорчу дерилгелер, уругларны сөөртүр транспорт хандырылгазынга 129 205 муң субсидия кирген. Бо-ла сорулгага республика бюджединден 6 800 муң рубль үндүртүнген. Башкыларның акша-шалыңы немешкен.
Ортумак, тускай өөредилге талазында чаа мергежилдер, чижээ, “даг херээ”, “демир-оруктар тудуушкуну”, “орук болгаш оруктар ажыл-агыйы”, “иштики санитар-техниктиг дерилгелерниң монтажы болгаш ажыглалы”, “агаар арыг­лаашкыны болгаш вентиляция”, “туризм”, “хөй-ниитиниң чемненилгезиниң технологиязы” дээш өске-даа угла­ныышкыннар ажыттынган.
– Башкыларның билиг-мерге­жилиниң деңнелин канчаар үнелеп болурул?
– Башкылал ажылынга эң эки чедиишкиннери дээш 317 башкы Россия Федерациязының Президентизиниң болгаш Тыва Республиканың Баш­тыңының акша шаңналдарынга төлеп­тиг болган. Грант деткимчезиниң база ажыл төлевириниң чаа систе­мазының ачызы-биле башкылар кадыкшыл камгалаар технологияларны, немелде өөредилгени, информация-коммуникация аргаларын ажылында боттандырып турарлар.
– Ясли-садтар, школалар, ылап­тыг-ла, Кызыл хоорайда чедишпейн турарын билир бис. Бо айтырыгга хамаарыштыр кандыг планнар ба­рыл? Кажан, каяа школа, садик туттунар ирги?
– Республика иштинде чоннуң ыңай-бээр көжүп турарының ужун ылаңгыя Кызыл хоорайда өөреникчилерниң саны көвүдээн, а чамдык көдээ школаларда эвээжеп турар. Школа болгаш ясли-садик көдээ суурларның өзек чери болур болгай.
2000 чылдан тура бо үеге чедир өөредилге системазында бир эң чидиг айтырыг – уруглар садтарында олуттарның чедишпези. 2014 чылда эң хөй чаштар төрүттүнген, ынчангаш чаш болгаш 7 хар чедир ажы-төлдүң саны 54 муң ажып турар, а садик-биле хандыртынганы – 16 муң ажыг. Оочурда база 13 муң ажыг чаштар турар. Эң хөйү Кызыл хоорайда, оочур манаары 3 чыл чеде бээр. Ынчангаш амгы үеде школа назыны четпээн уругларны хаара тудар хевирлерни көрүп, хуу садтар ажыдарынга чөпшээрел (лицензия) бээринге дузалажып, ону хайгаарап турар бис.
Ажы-төлдүң өзүп, көвүдеп турары-биле, ийи ээлчег-биле өөренип турар школалар хөй, ам харын-даа үш ээлчеглиг школалар бар апарган. Эрткен өөредилге чылында уругларның 32 хуузу ийи ээлчег-биле, ийи ажыг хуузу үшкү ээлчегге өөренип турган. Ынчангаш бо айтырыгны шиитпирлээри-биле пландан көрдүнгенин езугаар 2025 чылга чедир республикага 12 школаны тудары болгаш эде чаартыры көрдүнген. Бо чылын Кызыл хоорайда 825 олуттуг школаның тудуу эгелей берген.
– Ындыг-дыр. Интервью берге­ниңер дээш өөрүп четтирдим, Татьяна Оюн­овна. Кол-ла чүве – чоннуң эртем-билигже чүткүлүнүң улуу, билиг-мергежилиниң бедик болуру, ол дээш силерниң яамы кызып ажылдап турар-дыр. Ынчангаш 75 чыл болган юбилейиңер-биле изиг байыр чедирип, моон-даа ыңай улуг чедиишкиннерни күзедим. 
Надежда Эргеп.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.