1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРТКЕН ОРУУ — УЛУГ ТӨӨГҮ

«Шын» солун-биле өңнүк­теш­кеним —ада-иемниң ачы-хавыяазы. Ачам Байыр Аракчаа Самагалдайның албан черлеринге бухгалтерлеп, авам Камаа Аракчаа ус-шевер даараныкчы, мастер чорааннар. Олар Совет Тываның чаа амыдыралының судалы-биле деңге хөгжүп, солун-сеткүүл номчуур, радио дыңнаар езулуг тыва интеллигенциязының төлээлери турду. Ынчангаш бажыңывыска «Шын», «Тувинская правда» дээш, бар-ла солуннарны чагыдар, аңаа кончуг камныг турган бис. Ава-ачавыс бистерге: «Көпеел, Кара-Күске, Седип акыларыңар ышкаш солун-сеткүүл номчуурунга ынак болуңар» деп сургаар турган. Ол акыларывыс В. А. Көпеел — экономика эртемнериниң кандидады, С. Б. Аракчаа — дээди эртемниг геолог, сайыттап турган, К-К. К. Чооду — журналист, чогаалчы — шупту эртем-билиглиг, угаанныг улус. Оларның соон изеп дуңмалары база эртем-билиглиг улус болган бис.

Мен школаже алды харлыымда белеткел клазынга өөренип кирген мен. Ынчан Самагалдай школазынга улуг хоорайлардан хөй орус башкылар келген. Оларның бирээзи Нина Алексеевна Давыдова башкы-биле Көпеел акывыс өг-бүле туткан. Мени ол орус чеңгем бажыңынче бо-ла эдертип аппаар, ынчангаш орус дылга чугаа­лажыр апаргаш, бажыңга келгеш, «Шын» биле «Тувинская правда» солуннарны кожа салгаш, кызып-кызып шүүштүрүп номчуурумга, сөстери дүүшпеске, ачам: «Бо дээрге, ийи аңгы солуннар-дыр, уруум» — деп тайылбыр­лааны угаанымга сиңип арткан.

90 чыл дургузунда «Шын» солуннуң эрткен оруу — улуг төөгү. Ол дугайын хоо­чуннар кончуг солун бижип, келир салгалга сактыышкыннарны арттырып турары — үнелиг чүүл-дүр. Тыва Күрүнениң билдингир ажылдакчызы Н. Л. Күнчүн Самагалдай школазының директору турда, 5 класс өөреникчи мен. Ол литература бөлгүмү база удуртуп турган. Кажан Тыва радионуң корреспондентизи болу бергенимде, Николай Лудужапович ынчан Күрүне архивинге ажылдап тургаш: «Хостуг апаргаш мээң кабинедимге кире дүш» — дээрге, чеде берген мен. Ол сейвин ажыткаш, кыдырааш уштуп эккелген. Ында «Аракчаа Светлана. 5 класс. Литература бөлгүмү» деп бижээн. Ол хире хөй үе эртсе-даа, холум үжүү өскерилбээн шүлүктер бижээн кыдыраажым көргеш, кайгаан мен. Ынчап кээрге, чогаадыкчы оруумну изээн баштайгы башкым Н. Л. Күнчүн деп билдим.

Журналистикаже холумдан чедип киир­ген хүндүлүг башкым — Седен Кудурукпаевич Хертек. Ол — Тыва радионуң, «Шын» солуннуң хоочуну, тулган дээн очулдурукчу. Кайгамчык дагдыныкчылар С. Д. Маады, В. С. Шаравии, А. А. Дүгержаа, К-К. К. Чооду, А. Х. Аир, М. Т. Оюн, Д. Ч. Монгуш, Д. Н. Салчак, Д. И. Чыдым, В. Ф. Чадамба дээш, өске-даа. «Шынның» сураглыг журналистеринге канчап черле мөгейбес бис. Бо улуг хоочуннарның салгакчылары Светлана Монгуш — эрлерден дудак чок ажылдаан кол редактор. Вера Кууларның бир дугаар сургакчылаашкыны Эрзин кожууннуң Нарын суурдан эгелээн чүве. Ачазы акый Биче Окуй-оолович Вераны Эрзинче үдеп, автовокзалга келгеш, уруун меңээ аажок чагаан. Оон эгелээш Вера Ооржаковнаның журналист амыдыралы шуудаан. «Шын» солуннуң оралакчызынга чедир чедиишкинниг ажыл­даан. «Шынның» тулган мастери Светлана Балчырның могаг-шылаг чок ажылдаарын кижи мактап ханмас. Ынчангаш Светлана Салчаковна — журналистер мөөрейиниң каш дакпыр тиилекчизи, алдар-аттыг журналист. Оксур Арапчор, Сергей Хертек— көдээ ишчилерниң амыдыралын чырыдар талазы-биле кадржаан специалис­тер. Надежда Эргеп коммунистиг партия дүжүп, сөстүң хостуу ажыттынарга эң дидим журналистерниң бирээзи апарган деп хуу­да санап чоруур мен. Ол «Шын» солунче катап ээп келирге, ооң амгы бижээн чүүлдериниң айтырыглары кончуг чидиг, бодамчалыг, анализтиг материалдар чырыкче үнүп турарын номчукчулар эскерип турар. Чаа техниктиг депшилгеже улуг базымны ажыткан редакторларның би­рээзи — Артур Хертек. Артур Ойнаар-оолович-биле телерадиокомпаниядан кады Бай-Тайганың Кара-Хөлге сургакчылааш, ооң баштак-хөглүүн, сагыш човаачалын, биче сеткилдиин, чечен-мерген сөстүг, улугну улуг деп хүндүлээчелин билген мен. Ам ол Тываның ном үндүрер черин билдилиг удуртуп турар. Тыва журналистиканың салым-чолу дээш сагыш аарып чоруурунуң дугайында «Шынга» бижээн чүүлүн номчааш, ооң ол көдүрген айтырыгларын бүгү талазы-биле деткиир-дир мен.

«Шын» солун — бүгү тыва чоннуң ынак солуну. Ооң бижикчилеринде кандыг-даа эртемниг кижилер бар: Бораш Ондар, Сарыг-оол Куулар, Эрензен Тежит, Раиса Ховалыг, Зоя Донгак, Бюрбю Серен, Аваа Монгуш дээш, өске-даа бижикчилерниң чогаадыкчы ажылдары номчукчуларның чүрээнге кирген езулуг чечен-мерген чогаалчылар болган. Ол дээрге «Шын» солуннуң арнындан үнген кайгамчык солун кижилер-дир. Оларга база мөгеер ужурлуг бис.

Тыва телерадиокомпанияга 35 чыл ажылдааш, 10 чыл дургузунда Кызыл кожууннуң уруглар төвүнде «Аныяк коррес­пондент» деп бөлгүмнү удуртуп келдим. 10 ажыг педагогтар, 700 хире оолдар, кыстар хаара туттунган төптүң ажылын «Шын» солун доктаамал чырыдып келгенинден ооң ат-сураа алдаржып, төптүң ажыл-амыдыралын, башкыларын чон эки билир апарган.

Шынчыларга 90 чыл ою таварыштыр журналистериниң демир-үжүү чидиг, бижикчилери арбын-на болурун йөрээдим.

Светлана ДАНЗЫН-ООЛ,

хоочун журналист.

«Шын» №94 2015 чылдың август 29

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.