1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРТКЕН ЧЫЛЫН 73 ЭМЧИ ЧОРУПКАН

Тывадан эмчилерниң соңгаар чоруп турарының чылдагааны чүдел? Бо айтырыгны эрткен неделяда ТР-ниң Хөй-ниити палатазынга чугаалажып көрген. «Төгерик столду» Палатаның даргазы Хонук-оол Монгуш болгаш ында комитет даргазы Надежда Соскур-ооловна Ооржак башкарып эрттиргеннер.
2016 чылдың дургузунда 73 эмчи республикадан дашкаар үнүп чоруткан: оларның 42-зи – Кызылдан, 31-и – кожууннардан. Мында киирген саннарны темага хамаарыштыр илеткелчи, кадык камгалының сайыдының бирги оралакчызы Белекмаа Монгуш дыңнаткан. А шак мындыг, «массалыг» үнүүшкүн 2013 чылда эгелээн чүве-дир. Ынчан 32 кижи чораан, 2014 чылда – 26, 2015 чылда – 48 эмчи соңгаар ашкан. Олар чүгле Кызылдан эвес, тус­кай мергежилдиг специалист эмчилер чедишпес кожууннардан база эңдере чоруй баргылаан. Сахалин, Камчатка болгаш өске-даа областарже ажылдап чоруй барган эмчилерниң мергежилдерин көрээлиңер: анестезиолог-реаниматолог, акушер-гинеколог, ортопед, травматолог, хирург, уролог, нефролог, эндоскопист, педиатр… дээш баар. Каяа-даа херектиг эмчилер.
Кайнаар-кайнаар чоруп турарларыл? Сахалин облазынче эң хөй, 24 эмчи чораан. Камчаткаже беш кижи, Хакасияже 3 эмчи, Кемеровоже 3, Томск, Москва, Мурманск Новосибирск, Иркутск, Казань углай бир-ийи эмчилер чоргулай барган. «Даштыкы» апарган Узбекистанче бир эмчи, а 28 эмчиниң аас-кежик дилеп чоруткан черлери билдинмес. 
Чоруп турарының чылдагааннары: ол черлерде акша-шалың улуг, албан чериниң чурттаар оран-савазын дораан бээр азы аренда өртээн тус черде яамы, эмнелге төлээр, бичии уругларга садик, школа барган хүнүнде-ле белен, янзы-бүрү социал чиигелделер, бир миллион чедир мөөң деткимче акша база бар…
Аңаа деңнээрге, бистиң улуг дотациялыг республикавыста ниити байдалдың кандыызын билир бис. Бичии уругга садик алыр чаңгыс айтырыг кайы хире берге ийик? Ылаңгыя Кызыл хоорайда. Аныяк эмчилерниң ипотека алырынга акша-шалыңы чедишпес. А стажтыг эмчилер боттарынга, ажы-төлүн өөредиринге, өглеп-баштаарынга эңдере кредиттер алгылап алган боор. Оозун тө­­лээр дээш, соңгаар чоруп каар­­­лар. Өскээр чоруп турар эм­чи­лерниң ортумак назыны 39 хар. 27-ден 37 хар чедир 38 эмчи, 39 – 47 болгаш 48 – 57 хар аразында 16-16 эмчи, 58-62 харлыг үш эмчи соңгаар ашкан.
Ол ындыг, амыдыралдың социал байдалдары-биле холбашкан чылдагааннар. Ооң аразында эмчилерниң харыы­лап турар ажыл-үүргези улуг, акша ажылдап алыр дээш, хөй дежурныйлаар, дыштаныр үези эвээш, харыысалга улуг, чамдык аарыг кижилерниң эмчилерге хүндүткел чогу, халалыы база аттыг … Акша немей ажылдап алыр дээш, эмчилерниң ында-мында дакпырлаары мырыңай кежээ.
Бир талазында ажыл-амыды­ралдың байдалы, шилип алган мергежилиниң аайы база ындыг. Өске талазында кижилерниң аарып-­аржыыры көвүдээн, кадыын камнавазы-даа кончуг, ол дээш эмчилерге чарбыттынары база кедерээн. Аарыгга шыдашпайн, хөй оочурларга шыжыккаш, оозун эмчилерге шамнаары база бар. Чеже-даа хам, лама хооп, хүрээ-хиит кылаштап тургаш, дөмей-ле эмчилерге келир.
А соңгаар чоруп турар эмчи­лерниң патриотчу чоруу ка­йыл? Эмчилерни Тыва ол хире өөредип алырга, төрээн чер-чуртунга беримчези кайыл деп-даа айтырыг ук хуралга тургустунуп турду. Че­же-даа ынча дээрге, хостуг үе-дир бо, кым-даа аас-кежиктиг амыдыралды кайыын-даа дилээр эргелиг. «Балык сугнуң тереңин дилээр, кижи кежик-чолдуң экизин дилээр» деп орус чоннуң чечен чугаазы ужурлуг-ла болдур ийин. Өске черге амыдыралды көрүп, арга-дуржулгажып, акша-төгерик ажылдап алгаш, тывалар дөмей-ле дедир чедип кээр ыйнаан. Оларның ада-иези, дөргүл-төрел дөстери мында-ла болгай. Чүгле каш чыл болгаш эглип кээрлерил? Чоруткан улус­тан 9 эмчи дедир чедип кел­ген. Чылдагааны – барган черлериниң агаар-бойдузунуң таарымча чогу, өл-шыгы. Эрткен чылын чуртунче дедир чедип келген эмчи уругга таваржы бээ­римге, бир ай иштинде хүн деп чүве көрбедивис дээр чораан.
А Тывада байдал шуут багай эвес. Хүннээректиг Тываның, Сеул­га бодаарга, хостуун, шө­лээнин епископ Феофандан ин­тервью ап турумда, магадап ханмайн-на чугаалап олурган чүве. Бодунуң ынак төрээн ие-черинге эки амыдыралды чоп тудуп болбас деп. Тывада шору ажылдапкан стажтыг эмчи­лерниң акша-шалыңы кайын-на шуут эвээш боорул аан. 
Албан медицина фондузунуң (ОМС) Тывада салбырының эко­номизи Татьяна Полежаева­ ооң шугуму-биле чоруттунуп турар акшаландырыышкын байдалын алырга, мында эмчилерниң ор­тумак шалыңы 48 муң рубль, эмчи сестраларының – 24 муң деп чугаалаан. Ылап-ла ындыг­ бе дээрзин материалды бижип­ тура, катап база Татьяна Ильинич­надан ылавылап ай­тырган мен. 2017 чылдың сорулгалыг көргүзүглери ындыг, кижи бүрүзүнге ол хире болбас дээрзин, а бөгүнде шалың оон эвээжин Полежаева тодаратты. 
«Төгерик столга» улус экономист-биле маргыжа берген болдур ийин: ол хире бедик эвес, херек кырында оон эвээш дээш, «изигленип-даа» турдулар. Шынап-ла, ол «ортумак» дээн саннар база дүлгээзинниг болдур эвеспе. Бир дарганың 75 муң рубль шалыңы-биле адаан­да ажылдакчызының 15 муң рубль шалыңының ортумак деңнели – 45 муң рубль. Ынчангаш ажыл төлевириниң өзек кезээн (оклад) улгаттырары чугула дээрзи чүүлдүг болбайн аан. Оон тептинип алгаш, немелделерни санаар ышкажыгай. А Сахалин, Камчатка ол ынчалдыр эмчилер 100 муң рубль чедир ажылдап ап турар…
Че, сайгарып-ла олурар болза, айтырыглар төнместей бээр. Кандыг-чүү-даа бол, бирги чергеде кол сорулга – чоннуң кадыкшылы. Кадык нацияның салгалдары кадык төрүттүнер, келир үезинге бүзүрели улуг. Эмчилер кол нургулайында болу берген факт мурнунда турар азы кижи аарый бергенде эмнеп эгелээр. А бистер «кижиниң кадыкшылы – ооң бодунуң холунда» деп угаадыгны кажан-даа утпазывыс чугула.
Аарыгларны баш удур бол­дурбазының профилактика, та­йылбыр ажылы шоолуг чогувайн турарын миннип турдулар. Телевидениеге каш секунда, минут иштинде ролик салдыртырга, 19 муң рубльди аппаарын, «Шын» солунга материал бээрге, өртектиг дээнин хомудап-даа турдулар. Кайы-бир эмчи бис­ке материал эккеп турганын билбес-тир мен. Редакция-биле харылзашкаш, интервью бээр болза, халас. Чонга «Шын» солунну дамчыштыр чүнү тайылбырлап чедириксээр-дир силер, келиңер, чугаалаңар, кажан-даа ойталавайн, дузалажыр бис. 
Хөй-ниити палатазынга оон ыңай онкология айтырыгларын чугаалашкан. Бо дугайында онкодиспансерниң кол эмчизи Алефтина Шивит-оол илеткел кылган. Маңаа демги-ле кадр­лар чедишпезиниң айтырыы, материал-техниктиг баазаның чегейиниң дугайында чугаа колдаан. 
Онкология дээрге янзы-бүрү ыжык аарыглары, ону рак-даа дээр. Организмге тараар ыжыктар эң айыылдыг, тарап ышпас болза чүгээр. Берге чүве – улустуң рак дээрге-ле ол-ла, өлүрү кылдыр сактыры, оон кээп салдынары. Ындыг эвес, рак – эмнеттине бээр аарыг. Ылаңгыя аарыгны эдеретпейн, эге чадаларында тып алганда ажырбас, каш-даа чыл чурттап болур. Ынчангаш чон диспансеризацияны эртип ап, специа­листерге доктаамал хынадып ап турары кончуг чугула. Бир эвес баштайгы чаданың ыжык аарыын суурда фельдшер азы кожуун эмнелгезинде кайы-даа угланыышкынның специалист эмчизи тодарадып тыпкан болза, ону илереткен кижиге квартал иштинде 2300 рубльди шаңнал акша кылдыр бээр.
Мындыг чугула айтырыглар­ны Хөй-ниити палатазынга чу­гаа­­лажып сайгарган. Тывага бе­дик мергежилдиг эмчилерни быжыглап арттырары, кадр­лар-биле хандырылга чугула болбайн канчаар. Ону чедип алырының оруктарын Тываның Чазаа, ооң Кадык камгалал яамызы дилеп тывары албан. Бодавыже, бо угунда-ла эки талаже шиитпирлеттине бээр айтырыг. Бо талазы-биле Тывада арга-курлавырлар бар, эки байдалдар тургустунуп кээр дээрзи ук «Төгерик столга» билдинген.
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.