1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭҢ ТЕРГИИН ҮЛЕГЕРЛИГ ТУРЛАГ ДЭЭШ

Көдээ черде чурттап турар сайгарлыкчыларны чылдың-на Тываже хөйү-биле кээп турар туристерге ачы-дуза чедирер ажылдарже хаара тудуп, оларның чогаадыкчы идепкейин, сайгарлыкчы салым-чаяанын көдээ туризмни сайзырадырынче углаары черле чөптүг. 
Техниктиг депшилгениң, коммуникативтиг технологияларның үезинде чурттап турза-даа, тыва чон бодунуң эрте-бурунгу культуразын, амыдыралының көшкүн хевирин камгалап арттырып, ону үениң байдалынга таарыштыр ажыглап, сайзырадып чоруурун, Тыва черниң кайгамчык каас-чараш бойдус-чурумалын, эм шынарлыг аржаан сугларын, арга-эзимнериниң үнелиг аң-меңин, хемнер-хөлдериниң элбек балык байлаан делегейниң чоннарынга чедирип, адап-сураглап чорааш баргаш дыштанып, аңнап, балыктап, кадыын быжыглап, чайгы үени ажыктыг эрттирип болур чер Тыва чурту бо-дур деп чүвени билиндирип, туристерниң кичээнгейин хаара тударын үе негеп келген.
Ынчангаш Тыва Республиканың Культура яамызы Бүгү-делегейниң “Хүндүлээчел тараачын” деп агротуристчи федерациязының кежигүнү болур кылдыр Тываның беш ажыл-агыйын: Бии-Хем кожуунда күрүнениң «Туран» сыын ажыл-агыйы» унитарлыг бүдүрүлгезин, Кызыл, Чаа-Хөл кожууннарда көдээ ажыл-агый хереглекчилериниң «Саян Даа», «Чодураа» кооперативтерин, Чеди-Хөлде Алена Оруспайның арат-фермер ажыл-агыйын белеткээш, ук федерацияның чарлаан мөөрейинге киириштирген. 
Бо чылдың июнь төнчүзүнде Москвадан тускай комиссия Тывага  келгеш, Культура яамызының сүмелээни ажыл-агыйларга чедип, төлевилелдиң негелдезин езугаар бо черлерже баар оруктар эки бе, бойдузу чараш бе, мөөрейниң киржикчизи ажыл-агыйлар туристерни бедик деңнелге уткуп, шынарлыг ашкарып-чемгерип, оларның культурлуг дыштанылгазын хандырып шыдаар бе, оларда даштыкы аалчыларны сонуургадыптар бүдүрүлгелер бар бе дээрзин хы­нааш, «Хүндүлээчел тараачын» деп Бүгү-делегейниң агротуристчи федерациязының кежигүннери болган дугайында сертификаттарны ажыл-агыйларның удуртукчуларынга тывыскан. Бо болуушкуннуң соонда Тывага көдээ туризмни сайзырадырынга хамаарыштыр ажыл соксап калбаан. Тыва Республиканың Культура яамызы ооң соонда көдээ туризмни сайзырадып ажылдаар күзелдиг хуу сайгарлыкчылар, арат-фермер ажыл-агыйлар, организациялар ортузунга “Тываның эң тергиин үлегерлиг турлаа” деп мөөрейни чарлаан. Ол дугайында ТР-ниң Культура яамызының албан езузунуң сайтызында, социал четкилерде чарлап дыңнаткан.
Мөөрей үш чадага эртер. 1-ги чадазы май 31-ге четкен. Ол үеде мөөрей эрттирер тускай комиссия киржикчилерден чагыгларны хүлээп алган. 
Амгы үеде мөөрейниң ийиги чадазы чоруп турар. Ол август 15-ке чедир уламчылаар. Бо үеде комиссияның кежигүннери турлагларга чедип, мөөрейниң негелделеринге дүүштүр кылдынган ажылдарны хынаар.
Чоокта чаа ТР-ниң культура сайыдының оралакчызы Михаил Монгуш, Культура яамызының туризм килдизиниң специализи Айза Оюн баштаан комиссия Чөөн-Хемчик, Чаа-Хөл, Улуг-Хем кожууннарда мөөрейниң киржикчилериниң турлагларынга чедип, оларның амыдырал-чуртталга байдалдары, ажыл-ижи-биле танышкан. 
Бир дугаарында Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг сумузунуң Шык-Бажында “Тываның эң тергиин үлегерлиг турлаа” деп мөөрейниң киржикчизи Марина Бопуулаевна Монгуштуң аалынга чеде бердивис. Докулчак ак өгнү, кодан-девискээриниң силиг, чаа­гайын бар чыда-ла эскердивис. Ооң чанында чайын чем белеткээр чадыр-бажың, чунар душ, суглаар кудук, хөрүк, дөжү дериг-херекселдерин четчелээн, бичежек дарганнаар бажың болгаш тал-биле өрүп каан анай, хураган кажаазындан бээр бар. Шала озалааш черде көстүп турар тудугну айтырарымга, чунар-бажың-дыр диштилер.
Аалдың ээлери келген аалчыларынга ак кадаан сунуп, дошпулуурга аян тудуп, алгап-йөрээвишаан, байырлыг байдалга уткуп алдылар. Өгже кирип шайлап олура, малчын-биле чугаалаштывыс. Марина Бопуулаевна дуңмазы, муңчу малчын Алдын Монгуш-биле 700 ажыг шээр малын малдап турарлар.     
Кышкы турлаа Хорум-Дагда. Эрткен кышты хүр-чаагай ашкан. Чазаглап, күзеглеп, чайлаглап, одар солуп аай-дедир көжүп тургаш, кышка чедир малын семиртип ап турар. Туристер-биле ажылдаарынга белен: бир кижиниң хонукта чурттаар өртээ 1000 рубль, хой саткаш, изиг-ханнаар дээр болза 5 муң рубль, өлүргеш, эът-кежин аайлап, хайындырып белеткеп бээр.
Хорум-Дагдан үнгеш, бир шак хире болганда Чаа-Хөлге халдып келдивис. “Тываның эң тергиин үлегерлиг турлаа” мөөрейниң киржикчизи Эдуард Чечек-оолович Кара-Сал бисти уткуп алгаш, келген машинавысты хериминиң иштинге тургузуп кааш, бодунуң кадыр-берт оруктарга чоруур “Уаз” маркалыг машиназынга олуртупкаш шимчеп үнүптү. Кадыр чалым-хаялар аразы-биле ээр-дагыр оруктап Кошкар-Баштыг артының кырынче үне халдып келгеш, кудургайлап ажып бадыптарга, кижи куду көөрге, чүрек сиилээр, бедик Саян сыннары сагындырып кээр, кадыр чер болду.     
Чаа-Хөл суурдан үнгеш, Кошкар-Баштыг артын ажып, Сарыг-Хөлдү кежир 18 километр хемчээлди бир шак ажыр халдып келгеш, ам-на хем эриинде баазага доктаадывыс. Күчүлүг ”Уралдан” эгелээш, он хире машинаны чыскаап каан тур. Аржааннап келген улустуң машиналары-дыр деп бисти эдертип келген Эдуард Кара-Сал чугаалады. Чанында вагончугашта ол бүгү техниканы камгалап, хайгаарап олурар таңныыл чурттап турар. Эдуард вагончугашче киргеш, моторлуг хемениң дүлгүүрүн бодунга ап алгаш, камгалал жилеттерни биске эккеп берди. Оларны кедип алгаш, беш кижи моторлуг хемеге Саян-Шушенскиниң суг шыгжамыры-биле эжиндирип чоруптувус. Суг кыры-биле 15 километр хемчээлди 20 хире минута эжиндирип келгеш, кадыр кашпалдар аразында эрикке кээп доктаадывыс. 
Аржааннап келген улустуң сөөлгү доктаар чери Yүр-Сайыр ол болду. Улаштыр “скорая машиназы” деп адап чаңчыкканывыс “Уаз-452» автомашинага олурупкаш, бир километр хире орукту эрткеш, Эдуард Кара-Салдың мөөрейге киириштирип турар турлаанга келдивис. Он ийи ханалыг өгнү тиккеш, иштинде тыва аптаралар, ширээ, стол, орун-дөжек, телевизор-биле дерип каан. Өгнүң ындында малчыннарның чурттап олурар бажыңы, шала ырадыр ийи черде туалеттерни кылган. Өгден үнерге 10-15 хире базым черде келген аалчыларга таарыштыр чунар душту тургузуп каан. Озалааш черде ыжык чоога иштинде хой кажаазы-биле иштинде аъттарлыг чылгы кажаазы көстүп тур. 
Эдуард Кара-Сал келген аалчыларын өгже чалап кииргеш, сүттүг шайын кудуп, тыва аъш-чемин делгеп салыпты. Шайлап олура, ооң-биле чугаалаштывыс. Ажыг-Суг аржаанының бо чылын ажыдыышкынын июль 6-да чоруткан. Ооң-биле кады дыштанып келгеннер чурттаар 4 бажыңны, столоваяны, клубту, эмчи пунктузун ажыг­лалга киирген. Тываның Баштыңының 4 млн. рубль түңнүг грантызын  ойнап алган соонда, бо ажылдарны чорудар аргалыг болган. Оон аңгыда келген туристерни, аржаанчыларны аай-дедир аргыштырар чаа хевирниң япон катерин садып алган. Сорулгаларының дугайында айтырарымга дыштанып келгеннерге эптиг кылдыр ам-даа 5 бажыңны немей туттурар деп турарын чугаалады.
Шайлап чугаалашкан соон­да, келген машинавыска олурупкаш, аржаанчыларның турлаанче даг өрү үнүптүвүс. Бир километр хире орукту саадавайн чеде бердивис. Дүъш соонда 15 шактан 18 шакка чедир аржаанга херээжен улус кирер чурумнуг. Бис 15 шак чартык үезинде барган болгаш, эр кижилер Ажыг-Суг аржаанының бодунче чедип шыдавайн бардывыс. Ындыг-даа болза аржаанчыларның чемненир черинге, бичии сценажыгаштыг клубка, эмчи пунктузунга, майгын албайн келген аржаанчыларның чурттап турар бажыңчыгаштарынга киргеш, ырак-узак тайга-таскыл черге оон артык боор бе, эки-ле кылган-дыр деп үнелел бердивис.
Дыштанып келген аржаанчылар колдуунда боттары чурттаар майгыннарын ап алгаш кээп турар. Ындыг-даа болза бажыңнар тудуп каан деп билип алган чамдык улус майгын чок чиик адак боттары-даа кээп турар. Ынчангаш немелде ачы-дуза чедирилгези кылдыр бажыңнарны хөлезиге ап, чурттап турар.
Ажыг-Суг аржаанынче дыштанып келген улус далай эриинге баргаш, машиналарын арттырып кааш, таңныылга бир хонукта 120-130 рубльди төлээш, улаштыр моторлуг хемеге чедиртип ап турарлар. Ижер суу, одаар ыяжы-биле кады хемеге чедиргени дээш 2500 рубльди төлээр, ол-ла. Неделяның вторник, пятница, суббота хүннеринде 16 шакта дыштанып келгеннерни хары угда аржаанга чедирип турар. Бис барып турувуста ында 100 хире кижи дыштанып, кадыын быжыктырып турар дээрзин билип алдывыс
Эмчи пунктузунуң ажылының дугайында каш сөс. Чаа-Хөл кожууннуң төп эмнелгези-биле дугуржулга езугаар аржаанда фельдшер эмчини доктаамал ажылдадып турар. Кожуун эмнелгезиниң фельдшери Иван Иванович Сундуйга ужурашкаш, ол дугайында айтырарымга, мынчаар бадыткап чугаалады: “Чүгле суббота, улуг-хүн таварыштыр чанар-дыр мен. Өөм ишти өртке удур камгалал кезээнде ажылдап турар, дөрт хар ажып турар оолдуг бис. Аржаанга дыштанып келген улустар колдуунда-ла ижин-шөйүндү, гастрит аарыгларлыг болур. Аразында ханының базыышкыны улуг-даа кижилер бар боор-дур. Изигде аржаанга кирип турар үеде кандыг-даа таварылга туруп болур. Хүрегечи аржаанынга болган таварылга бистиң шуптувуска улуг кичээндириг болган. Айыыл-халап, озал-ондак чайлап-ла турзунам!”
       Даш-оол МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.