1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЮБИЛЕЙЛЕР-БИЛЕ ЭЛБЕК ЧЫЛ БОЛГАН

ТР-ниң культура сайыдының оралакчызы Марьятта Бадыргы-биле Чаа чыл бүдүүзүнде Тывада культура адырының ажыл-чорудулгазының дугайында чугаа­лаштым.
— 2016 чылда культура адырында кандыг онзагай болуушкуннар болганыл, Марьятта Маадыр-ооловна?
— Бо чылдың 9 айының көргүзүү-биле республиканың культура албан черлериниң хандырылгазынче болгаш культура-массалыг янзы-бүрү хемчеглерже ниитизи-биле 402 млн 425,5 муң рубль чарыгдаттынган азы план-биле 78,6 хуу күүсеттинген. 
Бо чыл байырлалдар, юбилейлер-биле элбек чыл болган. Эң-не улуг, онзагай кол болуушкуннарны адаайн. Тыва джаз-бэнд биле Россияның улустуң артизи Игорь Бутманның Кызыл болгаш Абакан хоорайларга каттышкан концерттери, В. Тока аттыг регионнар аразының композиторлар фестивалы (Хакасиядан, Якутиядан (Саха), Бурятиядан, Пермь крайдан төлээлер киришкен), эвээш санныг үндезин чоннарның «Өгбелерим чуртту» («Земля моих предков») деп бирги чогаадыкчы фестивалы (кожа регионнар Красноярск крайның Эвенк районундан, Даг Шориядан, Хакасиядан база Иркутск облазының Тофаларындан киржикчилер келген), I регионнар аразының «Сылдыс Сибири» деп уругларның чогаадыкчы фестивалы база ус-шевер мастер Донгак Окаанчыктың 120 харлаанынга тураскаат­кан ыяш чонукчуларының регионалдыг скульптуралар симпозиуму дээш оон-даа өске.
Республикадан дашкаар ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестри Польша­ның Лобез хоорайга чоннар аразының үрер хөгжүм фестивалынга киришкеш, Тываның адын бедик деңнелге көдүрүп, эки түңнелдерлиг чанып келгеннер. «Алаш» бөлүү Америкага, Англияга, Турция­га, Узбекистанга база Моолга тыва уран чүүлдү алдаржыдып гастрольдап чорааннар.
Алтай, Бурятия-биле сырый харылзаа­лыг ажылдап турар бис. Чоокта чаа Национал хөгжүм театрының база Тываның национал ыры болгаш танцы ансамбли «Саяннарның» артистери Иркутск хоорайже «Күзелдерниң алдын согуннары» деп программазы-биле гастрольдааннар. Алтай коллегалар келир чылын Тывага гастрольдаар планныг. Бурятияның этнографтыг музейинге Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң делгелгелерин организастаан. Татар республиканың Президентизи Р. Н. Минихановка баштаткан бүдүн делегация бистиң республикага аалдап келгеш барган. Ооң түңнелинде «Сорнай» (Татарстан) фольклор бөлүү биле «Чиргилчин» бөлүүнүң удур-дедир солчулга гастрольдарын организастаан. 
ТАР-ның 95 чылдаанының ба­йыр­лалынга Россияның национал­дар херектериниң федералдыг агентилелиниң удуртукчузунуң оралакчызы П.В. Семенов, Красноярск крайның культура сайыды Е.Н. Мироненко, Алтай республиканың культура сайыды Э.Н. Малчинов аалдап келген. Хүндүлүг аалчыларның келгениниң түңнелинде ТР-ниң националдар херектериниң агентствозу тургустунган.
Эң-не хөй байырлалдарлыг улус бистиң культура ажылдакчылары болгай. Культура адырының ажылында пландан дашкаар, чижээ, юбилейлер тыптып кээр таварылгада бистиң яамы шалыпкын ажылдап турар. Культура-массалыг хем­чег­лерниң саны көвүдээрге, шынары баксыраар айыыл бар, ынчангаш бистиң, культура ажылдакчыларының, мурнунда сорулга – хемчеглерниң шынарын баксыратпас, улам чаартыр, экижидер. Чоокта чаа С. Токаның юбилейин демдеглеп эрттирип тургаш, архив документилери-биле таныжып көөрүвүске, 1970 чылдарда республикага 112 хор коллективтери, 88 улусчу хөгжүм ансамбльдери турган бооп турар. Чон культурага чоок, хөйү-биле культура хемчеглеринге киржип чораан.
— Амгы үеде кандыгыл?
— Хөйнүң ыры школа бүрүзүнде бар-даа болза, чүгле кандыг-бир хемчег мурнунда ажылын күштелдирип эгелээр. Үрер хөгжүм оркестрлери, хөйнүң ыры, улусчу танцылар үргүлчү турар болза эки. Ынчангаш организациялар аразынга баллдыг танцылар, хөйнүң ырынга мөөрейлерни эрттирип турары эки көргүзүглерлиг бооп турар.
Ойнаарактар театрының ажылын база демдеглезе эки боор. Олар бо чылын 3 чаа шиини тургускан. Капиталдыг септелгезин база кылган. Национал театр база бо чылын 3 чаа шиини көрүкчүлеринге сөңнээн. Чаа чыл уткуштур уругларга «Бременниң хөгжүмчүлери» деп чараш музыкалдыг шиизин театрның аныяк артистери бараалгадып эгелээн.
— Найысылалда культура-массалыг хемчеглер үзүк чок эрттип турары көскү, билдингир-дир. А көдээ черде ажыл кандыг чоруп турар ирги, Марьятта Маадыр-ооловна?
— Бүгү республиканы хаара туткан «Тыва – бистиң өргээвис» деп улуг фестивалывыс бар болгай. Бо чылын 17 дугаар эрттирдивис. Бүгү республикадан 3 муң ажыг кижи ында киржип турар. Ол фес­тиваль баштай кожууннарга эртер, оон шилиттинген бот-тывынгыр артистеривис төпке кээп киржир.
Улуг-Хем кожуунну черле демдег­левес арга чок. Бо чылын «Тыва – бистиң өргээвис» фестивальга 1-ги черге төлептиг болганнар. Улусчу танцылар биле хөйнүң ырынга тергиидээннер. Ол-ла хөйнүң ыры-биле Москвага четкеш, бирги чергениң лауреаттары болган. Хөйнүң ырын удуртуп турар Аржаана Доспан, танцы-самны хореограф Алена Дөңгүр-оолдуң үлүг-хуузу канчаар-даа аажок улуг, оларның командазы шыырак, демниг. Ынчангаш оларга «Улуг-Хем» улустуң чогаадыкчы коллективи деп эрге-байдалды (статусту) тывыскан бис. Ол коллективте тракторист, чолаачы дээш аңгы-аңгы ажыл-агыйның бөдүүн ажылчын чону чыылган. Оларның талантызы профессионал артистерден дудак чок.
Республиканың шиилер фестивалынга Чөөн-Хемчиктиң театр коллективи эң-не шыырак болган. Ында база аңгы-аңгы албан черлеринде ажылдап турар кижилер киржип турар.
Бо чылын Таңды кожуун эки көр­гүзүглерлиг болган. Таңды кожууннуң куль­тура эргелелиниң даргазы Юлия Калдар-ооловна Хомушку боду чогаадыкчы кижи болгаш, ажылын дыка эки удуртуп турар. Ол кожууннуң бир онзагайы – орус культура база бары. Оларны улуг байырлалдарда Чазак концерттеринче безин чалаар. База-ла киржикчилери бөдүүн чон.
Чөөн-Хемчикте «Кеңгирге» деп уругларның фольклор ансамбли РФ-тиң Культура яамызының «Россияның эп-найыралы» деп (Душа России) шаңналын тыпсыр байырлалче чалаткаш, Москвага чонну уран-талантызы-биле кайгатканнар. 
— Ол дээрге-ле тус кожууннуң уран чүүл школазының эки ажылының түңнели-дир.
— Ийе. Уран чүүл школазында нацио­нал хөгжүм херекселдериниң башкызы Владимир Хуналдаевич Кууларның өөреникчилери хөөмей-сыгыды-биле Тывазын алдаржыдып чоруурлар. Бичии оолдарга игил өөредири дыка берге болгай. Бо башкының уруглар өөредир аргаларын, бот-идепкейин үлегерге алыр болза эки.
— Культура адырында ажылы кошкап турар кожууннар бар бе?
— Библиотека, клуб доументи-саавыр талазы-биле-даа Бии-Хем, Барыын-Хемчик кожууннарның ажылы шала аскап турар. Бии-Хем кожуун 2010 чылга чедир Тывага бир мурнакчы кожуун турган болгай. Ынчан хоочун культура ажылдакчызы Марк Оюннуң ажылдап кылган системазы эки турган. Ол черниң клувун безин Марк Оюннуң ады-биле адаан болгай. Ынчангаш ам база ол үелерде ышкаш эки демниг ажылдаар болза эки. 
— 2017 чылда кандыг улуг сорулгалар салдынганыл?
— «100 көдээ клуб» деп федералдыг программаның боттандырылгазы көдээде культураның сайзыралынга дыка улуг идигни бээр боор. Эң-не берге байдалдыг 10 кожуунга чаа клубтар тудар база капиталдыг септелгени чорудары көрдүнген.
Үрер хөгжүм оркестрлериниң ассоциациязының Тывага салбырын база бо хүннерде тургускан. Чоорту бүдүн рес­публикага 15 үрер хөгжүм оркестрлери турар ужурлуг. Өске регионнарга бодаарга бисте канчап-даа чүгээр. Ында Тимур Дулуштуң ачы-хавыяазы база улуг. Тывада 55-ки тускай мото-адыгжы бригадазын 14 хөгжүмчү-биле хандырар ужурлуг бис. Ынчангаш аныяк салгалды уран чүүл школаларынга, ылаңгыя үрер, соктаар хөгжүм херекселдеринге өөредири кедилиг.
«Культурлуг кижи — культурлуг ниитилел» деп девиз-биле көдээ черлерде чоннуң культуразын бедидер сорулга-биле библиотекалар, музейлер, театрлар, клубтар, уран чүүл школалары демниг ажылдаар ужурлуг бис. Чон аразынга культурлуг, кадык, эки амыдырал дугайында видео роликтер, брошюралар, удуртулгалар тарадыры азы кандыг-бир хемчег болур мурнунда, хөй чон чыылган черге, өөредиглиг кыска кинолар көргүзүү, плакаттар, лозунгулар, социал четкилерге культура-чырыдыышкын ажылдарын эки чорудары күзенчиг.
Келир чыл – Россияда экология чылы база Улуг Октябрь революциязының 100 чыл ою. Бо чүүлдерни бодай аарак ажы­лывыстың угланыышкынын тургузар бис. 2017 чылды Аныяктарның бот-идепкейжи чылы кылдыр чарлаан болгай. Культура адырында чогаадыкчы көрүштүг, бот-идеп­кейжи аныяктар хөй. Олардан эки саналдар, чаа ажыдыышкыннар манавайн кымнардан манаар боор. Ынчангаш бистиң сайыдывыс Алдар Константинович чоокта чаа культура адырының аныяктары-биле ужурашкаш, оларның үзел-­бодалдарын, санал-оналдарын дың­­наан. Эки саналдар хөй болган, ам чүгле оларны боттандырар дээш ажылдаар апаар бис. Бо-ла бүгү кылып турар ажылывыс социалдыг база материалдыг үре-түңнелдиг болур ужурлуг. «Культурлуг кижи – культурлуг ниитилел» деп төлевилелди боттандырар бис. Ооң сорулгазы – чоннуң ниити культуразын бедидип, этиктиг корум-чурумнуң дүрүмнерин, чоннуң чаңчылдарын чонга калбаа-биле нептередир сорулгалыг бис. Аңаа чондан, кижи бүрүзүнден деткимчени, киржилгени манаар бис.   
— Интервью бергениңер дээш четтирдим, Марьятта Маадыр-ооловна.
Алдынай СОЯН
чугаалашкан.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.