1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Юйчень Сунь: “Тыва — мээң бажыңым-дыр”

Тыва – чоннар  найыралының  чурту

Эрткен чылын Кызыл хоорайга “Интернационалчы өг-бүле – езу-чаңчылдар белдири” деп мөөрейге Аяна биле Юйчэнь Суньнар “Өг-бүлевистиң езу-чаңчылдары” номинацияга тиилекчилер болган.

– Юйчень, силер Кыдаттың кайызынга төрүттүнген силер?

– Мен Кыдаттың соңгу-чөөн чүгүнде Харбин хоорайга төрүттүнген мен. Ада-ием назылап кырааш, “бурганнаан”. Тываже 1999 чылда акым Юйлянга дузалажыры-биле бир дугаар келдим. Акым ол үеде ногаа аймаа тарып турган. Эгезинде, дыл билбес кижиге, кожаларым-биле таныжып алыры безин берге турду. Орус дылды чоорту өөренип алдым. Чаавам тыва. Ол уруглар эмчизи мергежилдиг. Амгы үеде олар Россияның төвү Москва хоорайда чурттап турарлар.

– Аяна-биле кажан таныжып алдыңар?

– 2000 чылда ногаа тарып, ону өстүрүп турган үем. Бир катап көөрүмге, кожаларның инектери огородче кирип келген, тарып алган ногааларымны чуура базып, чип турар болган. Инектерни кажаадан ойладып, ээлери-биле шыңгыы чугаалажыр бодап бар чыткан мен. Инектерниң ээзи аныяк кыс бажыңындан үнүп кээр­ге, хорадаан сеткилим чайгаар-ла оожургап, чаңгыс-даа сөс чугаалап шыдавайн барган мен. Ооң соонда огородумче кажан-на аныяк кыстың инектери “аалдап” кээрин четтикпейн ма­наар турдум. Бир-ле хүн дидимненип алгаш, таныжып алдым.

– Аяна, бажыңыңарга кандыг дылга чугаалажыр-дыр силер?

– Өг-бүлевистиң аразынга орус дылга чугаалажыр бис. Бодум уругларым-биле тыва дылга база чугаалажыр мен.

– Кыдатка Чөөн-чүк календары езугаар Чаа чылды канчаар байырлаар силер?

– Тывада Чаа чылды Шагаа дээр болза, Кыдатта бо байырлалдың ады Чунь тья (частың байырлалы). Чаа чылды эгезинде өг-бүлевиске, дараазында ада-иевистиң бажыңынга аалдап чедип байырлаар бис. Эң-не ынак, хүндүткелдиг чемивис – аңгы-аңгы холуксаалыг манчылар. Оон аңгыда кыдат чон фейерверктерге дыка ынак. Частың байырлалын бир ай чыгыы демдеглеп, ойнап-хөглеп эрттирер бис. Кыдатта Россияга көөрге, байырлалдарның саны эвээш.

– Аяна, силер полицияның капитаны болгай силер, боду­ңарның дугайында таныш­тырып көрүңерем?

–Мен Ак-Довурак хоорайга төрүттүнген мен. 1989 чылда ада-ием амыдырал-чуртталгазының аайы-биле Каа-Хем суурже көш­кен. Yш кады төрээннерлиг мен. Москвага Россияның күрүнениң гуманитарлыг университединге юрист мергежилди чедип алгаш, 2009 чылда ТР-ниң ИХЯ-ның Кызыл кожууннуң назы четпээннер-биле ажыл чорудар килдиске, 2013 чылда хайгаарал инспектору болуп ажылдай бердим.

Ада-ием мал-маган тудуп турар. Оларның өдээнде бистиң инектеривис база бар.

– Юйчень, силер “Тенгри” ресторанның шеф-повары болгай силер, өг-бүлеңерниң ынак чеми чүү ирги?

– Бо ресторанга ажылдаа­рының бетинде “Кыдат хана”, “Беш сылдыс” рестораннарынга ажылдап турдум. 2005 чылда “Кыдат хана” ресторанынче Пин дээр кыдат эжим ажылдаарынче чалаан. Поварның дузалакчызы бооп ажылдап тургаш, дыка хөй ажыктыг чүүлдерни шиңгээдип ап, арга-дуржулгам чоорту бедээн.

Бажыңга ристи чемге хөйү-биле ажыглаар бис. Аңаа немей дагаа, балык эъди, ажыг перец, соялыг соус болгаш дыка хөй ногаа аймаандан аъш-чем кылырынга ынак бис. Аъш-чемни кадыкшылга ажыктыг кылдыр белеткээр. Чижээ, буска хайындырар азы дагааның эъдин бодунуң үзүнге быжырар. Ынчангаш ногаа аймаа-биле кылган манчыларга дыка ынак бис. Дөрт харлыг оглум микрочалгыгларлыг суугуга (микроволновка) дагаа чуургазын өй-тавында дузааш, быжырып чиптер кижи.

– Өг-бүле туткаш, каш чыл чеде бердиңер, Аяна?

– Юйчень-биле 2000 чылда таныжып алгаш, 2001 чылда бадылажып алдывыс. Оон бээр 16 чыл чеде берди. Мен полиция шугумунда ажылдап турар болгаш, дыштаныр хүннерде ажылдаарым “дам баар”. Юйчень мени ол дээш чаңгыс-даа чемелеп көрбээн. “Ажыл соонда кээримге, Аяна удуп чыдар, оттуп кээримге ажылдап чорупкан боор. Бис чүгле телефон дамчыштыр чугаалажыр бис” – деп, ол баштактаныр.

– Ажылыңар дыка-ла чай чок-тур. Хостуг үе тыптып келирге, өг-бүлеңер-биле кан­чаар эрттирер-дир силер?

– Бир оол, бир уруглуг бис. Уруувус 7 класс, оглувус 4 харлыг. Уруум бичии турда ада-ием бис­ти аажок деткип, дузалап турган. Бис ийиниң ажылывыс чай чок, байырлал, дыштаныр хүннер дивейн ажылдаар. Мен даң бажында үнер, дүнекиниң 12 шакта чанзымза-ла экизи ол. Юйчень 11 шактан эгелээш, эртенгиниң 4 шакка чедер. Ынчангаш уруувус дуңмазын карактап, уруглар садындан ап, боду-ла аъш-чемин, онаалгаларын кылып, идик-хевин чуп, бажың-балгатты эмгелеп алыр. Өг-бүлевис ийи-чаңгыс чыглып келирге, амданныг аъш-чем кылып алгаш, телевизор көрүп, бажыңга дыштанырынга ынак бис. Чайгы үеде уругларывыс кырган ада-иезиниң чанынга мал-маган кадарып чайлаарлар. Кышкы үеде чуңгулаар бис.

– Кыдаттан келгеш, акы­ңарга ногаа тарып, дузалажып турганыңарны үстүнде чугааладыңар...

– Ийе, ол ажылды ам бажы­ңывыстың огородунда уламчылап турар мен. Ам удавас өзүмнер тарыыр үе келир. Ногаа тарыырының чажыттарын акым дамчыдып берген. Ынчангаш Тывага тарып болгу дег ногаа аймаан шуптузун тарып, күзүн элбек дүжүттү ажаап ап, бүдүн чыл дургузунда кандыг-даа химиктиг бүдүмелдер чокка өстүрген амданныг ногааларывысты чемге ажыглап турар бис.

Огород тарыырындан аңгыда, хаваннар база азырап турар бис.

– Аяна, аас-кежиктиг өг-бүле силернии-биле кандыг болур ужурлугул?

– Уруглар каң кадык болур болза, өг-бүле аас-кежиктиг болур деп санаар бис. Өзүп кээрге, ооң кандыг болуру чүгле ада-иезиниң кижизидилгезинден хамааржыр. Ынчангаш уругларның кадыын бичиизинден тура кам­наары чугула. Ол дээрге хөй чаглыг эът, үстүг, чигирзиг аъш-чемни өйлээри-дир. Оон аңгыда өгнүң эр, кыс ээлери бот-боттарын эки билчир, хүндүлежир, бүзүрежир, деткижер болза, өг-бүле быжыг болур. Өөм ээзи мээң чай чок ажылымны эки билир болгаш, дүштеки чемни кылгаш, ажылымче киирип бээр. Байырлалдар үезинде коллективимниң ажылдакчылары өөм ээзиниң “Фунчоза” деп саладын чагыыр улус.

– 2016 чылды Тываның аалчыларынга хүндүткелдиң чылы кылдыр чарлаан. Юйчень, силерге маңаа чурттаары таарым­чалыг-дыр бе?

– Тывалар дыка биче сеткилдиг, дузааргак, эвилең-ээлдек, эп-найыралга ынак чон деп, 1999 чылда келгеш-ле, эскердим. Тывалар кыдаттар-биле дөмей, улугну улуг, бичиини бичии деп хүндүлеп чоруур-дур. Кыдатта үлетпүр бүдүрүлгелери хөй болгаш, агаар-бойдус, суг хирленип турар болгай. Тываның агаар-бойдузу кайгамчык-тыр. Сугну крандан узуп алгаш, ижип болур деп улуг хоорайларның чурттакчылары дыңнаар болза, бүзүревес боор. Тывада ышкаш арыг агаарлыг чер чок боор деп санаар мен.

Тывага чурттаанымдан бээр 16 чыл чеде бердим. Бо үе дургузунда эш-өөрүм база көвүдээн. Тыва мээң бажыңым-дыр деп чугаалаар болзумза, хөөредиг чок боор. Аянаның ада-иези мени оглу ышкаш хүлээп, мээң авам, ачам болу берген. Мында мээң өг-бүлем, мээң бажыңым, мээң ада-ием бар.

– Интервью бергениңер дээш четтирдим.

Шончалай  ХОВАЛЫГ 

чугаалашкан.

«Шын» № 20 2016 чылдың февраль 25

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.