1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЮСТИЦИЯНЫҢ КҮРҮНЕ ЧӨВҮЛЕКЧИЗИ

Шолбана Семис-ооловна О-Делик юстиция системазының адырынга 1995 чылдың февральда ажылдап эгелээн. Ол суд приставындан килдис начальниги – улуг суд приставынга чедир орукту эрткен. “Дыштаныр хүннерде-даа күүселде херээ тудуп алган олурар-дыр мен” – деп, бо чүүлүмнүң маадыры хүлүмзүрбүшаан чугаалаар. Шолбана Семис-ооловнаның ажылынга профессионал байырлалының бүдүүзүнде албан-биле чедип, ооң чымыштыг ажыл-ижин сонуургадым.
Баштайгы базымнар
Мооң мурнунда суд приставының ажылдакчылары район судтарынга хамааржып турганын Шолбана О-Делик сактып олурар: “1995 чылда ажыл дилеп, Кызыл кожууннуң район судунга чеде бердим. Ол үеде судтуң даргазынга Долгар Ондаровна Оюн-Бартан ажылдап турган. Аажок бөдүүн, биче сеткилдиг дарга. Мени амгы ажылымче углап баштаан кижим база ол. Баштайгы чылдарда Долгар Ондаровна меңээ арга-сүмезин кадып, деткип турду. Ийи ай эрткенде доктаамал олутче шилчиткен, улаштыр суд күүседикчилериниң талазы-биле килдистиң даргазының оралакчызы апардым. 
Кажан районнар судтарындан бисти аңгылап эгелээн үеде Кызыл кожууннуң суд приставтарының килдизинге куш фабриказының оран-савазынга бир өрээлди хөлезилеп бээрге, аңаа ажылдап эгеледивис. Каш чылдар эрткенде Каа-Хем суурнуң Есенин кудумчузунда 10 дугаар бажыңның 1-ги квартиразын садып берип, оран-саваны аңгылаан. Чурттакчы чоннуң, албан черлериниң өре-ширези, алимент, чээлилер, торгаал­дар, үндүрүглер, коммунал ачы-дуза, эт-хөреңги дээш төлевирлерниң күүселде херектери-биле дыштаныр хүн чокка ажылдап турган бис”. 
Бедик бүзүрел
Баштайгы чылдарда килдистиң аңгы тургускан архиви-даа чок. Бичии өрээлге стеллажтарны кылгаш, күүселдезин төндүрген херектерин аңаа шыгжап, көжеге-биле дуглап каар ол-ла. Мен күүселдезин төндүрген херектерниң ай, хүн аайы-биле аңгылап көктээш, даштынга Ш.С. О-Делик деп бижээш, шыгжап каар турдум. Кызылдың суд килдизиниң даргазы Дмитрий­ Шожал архивте херектерниң хөй кезиинде мээң ат-сывымны бижип каанын эскерген болган. Херектерниң хөй болуп турган  чылдагааны – Каа-Хем суурнуң төп девискээрин харыылап турганымда. Ында школа, эмчи дээш оон-даа өске албан черлери бар. Ынчан элээн хөй башкылар шалыңын, методиктиг литература дээш немелде төлевирни суд дамчыштыр негеп ап турган. Ынчангаш хөй күүселде документилери мээң участогумга кээр. 
Бир катап ажылдааш кээримге, кады ажылдап турганым суд күүседикчизи Владимир Тонгул Кызыл­дың суд килдизиниң даргазы Дмитрий Дүктүг-оолович кээп ужурашсын деп дамчытканын дыңнатты. Хоорайга чеде бээримге, ол мени күүселде килдизиниң начальниги Сергей Дроботтуң өрээлинче чалаан. Ол дарганың чугаазындан билип турарымга, Дмитрий Дүктүг-оолович мени суд күүсекчизи эвес, а бодунуң оралакчызы эрге-дужаалга ажылдаар кылдыр алыр деп турар болган. Кезек ыыттавайн, боданып турарымга: “Шыдаар силер, нарын айтырыглар тургустунуп келзе, дузалажыр бис” – деп, олар мени деткээн. 
Судтуң шиитпири-биле
Тозан чылдарда Кызыл кожуунга куш фабриказы, хаван комплекизи, эът комбинады, совхозтар дыка эки ажылдап турган. Кажан бо бүгү буурап дүжүп эгелээнде, суд шиитпирин ёзугаар “Рассвет” совхозка хамааржып турган 10 ажыг бажыңдан чурттакчыларны үндүрери-биле ажылдап турдувус. 
Эт-хөреңгиге, шимчевес өнчүге хамаа­рышкан күүселде херектери нарын байдалга күүсеттинер, чүге дизе өг-бүлени чурттап турган бажыңындан үндүрери ындыг амыр эвес. Элээн маргыштыг херектерге немелде “күштү” (полиция, дүрген дуза чедирер станцияның ажылдакчылары) кыйгыртыр апаар. Сагыш-сеткилимге артып калган бир чижек: “Бажыңның эр ээзи “Рассвет” совхозка ажылдап турган үезинде чок болган. Өгнүң херээжен ээзи назы четпээн уруг­лары-биле бажыңга чурттаанындан бээр 10 чыл ажа берген. Чаш ажы-төлдүг иени кудумчуже үндүрүп, эт-севин совхозтуң аңгылап берген өрээлинче дажыгладывыс. Ол ава бистиң соовустан ыглап-сыктап, карганып, довураан-даа чажып турду. Мээң хөрек-чүрээм саргып, бодум ие болгаш оларны кээргеп шаг болдум. Ам канчаар, бистиң ажылывыс ындыг – судтуң шиитпирин албан күүседир ужурлуг. 
Бичии дузалакчы
Ол үеде бир суд приставының холунга 300-500 хире херек кээр. Каа-Хем суурнуң төп девискээрин харыылап турган болганымда, меңээ кээр херектерниң саны 900 ажыг. Саазын-биле ажыл дыка хөй. Амгы үеде дег компьютер, принтер бар эвес. Күүселде херектерин демир-үжүк-биле долдуруп турда, кижи шуут четтикпес. Ынчан улуг уруум Диана ортумак класстың өөреникчизи. Уруум бижик кагар машинага херек документилерни парлап, дузалажып турган. Бо хүнде ажылдаарынга эптиг программаны кылганы магалыг-дыр. Материал-техниктиг хандырылга база экижээн. Бо чылын төндүрген күүселде херектерин санаваска, бир пристав 1800-2000 херекти күүседип турар. Суд приставы чүгле юрист эвес, а экономист, психолог, истекчи-даа апаар. 
Мөңгүн-Тайга кызы
Шолбана Семис-ооловна Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мугур-Аксы сумузунга хөй ажы-төлдүг (5 оол, 5 кыс) малчын өг-бүлеге төрүттүнген. Бай-Тайганың Тээли ортумак школазынга 9-10 класс­ты өөренип дооскан. Баштайгы дээди эртеми – зоотехник. Улаштыр Новосибирскиге Сибирьниң күрүне албанының академиязынга юрист мергежилди чедип алган. Өөнүң ээзи Россияның көдээ ажыл-агыйының хайгаарал албанының Тывада эргелелинде ажылдап турар. О-Деликтерниң өг-бүлези үш уруглуг, 4 уйнуктуг. Шолбана Семис-ооловна шөлээзинде өг-бүлези, дөргүл-төрели-биле республиканың эм шынарлыг аржаан, хөлдеринге дыштаныр чаңчылдыг. Өг-бүлениң ынак чеми – манчы, бууза. 
Юстицияның 3-кү клазының күрүне чөвүлекчизи Шолбана О-Деликтиң хөй чылдарда ак сеткилдиг, үре-түңнелдиг ажыл-херээн күрүне бедии-биле үнелээн. Күүседикчи суд приставының хөрээн орден-медальдар каастап чоруур. 
Шолбана Семис-ооловна “Шын” солунну таварыштыр кады ажылдап чораан болгаш амгы коллегаларынга профессионал байырлалы-биле изиг байырын чедирди.
Бис база байыр чедириишкиннеринге катчып, РФ-тиң Суд приставтарының Тывада эргелелиниң ажылдакчыларынга ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзедивис.
Шончалай  ХОВАЛЫГ. 
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.