1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЯНВАРЬ 13 - РОССИЯНЫҢ ПАРЛАЛГА ХҮНҮ

Хүндүлүг журналистер, полиграфистер — мергежили парлалга болгаш парлалга продукциязы-биле холбашкан бүгү ишчилер!
Профессионал байырлалыңар — Россияның Парлалга хүнү-биле чүректиң ханызындан чедирген байырымны хүлээп ап көрүңер! 
Парлалганың болгаш ону бүдүрүп турар кижилерниң чедирип турары медээ­лери чокта амгы үени бодаары безин берге. Ол дээрге хамааты ниитилелдиң эң чугула адыры-дыр, ооң дузазы-биле бистиң кижи бүрүзүнүң онзагай эргези — сөстүң хостуунуң эргези боттанып турар. Силерниң ажыл-үүлеңерниң ачызында кижилер боттарының саналдарын хөйге дыңнадыр, эрге-чагыргага салдар чедирер аргалыг болуп турар. Журналистерниң күш-ажылы, силерниң үнелиг сөстериңер күрүнениң болгаш бизнестиң ажыл-херектеринден дудавайн дыка хөй чүүлдерни өскертип, эң кол чүүл — кижилерге чуртта болгаш делегейде нарын чорудулгаларның болгаш болуушкуннарның ужур-утказын чедирип тургаш, оларны эде тургузуп шыдаар силер.
Тываның журналистери ниитизи-биле хөй­ эвес. Ындыг-даа болза ол байдал ында ажыл­­дап турарларның бедик мергежилдиин ба­дыт­кап турар. Журналисчи мергежилдиң ат-алдарлыг мөөрейлеринге силерниң тии­лекчи болуп үнүп турарыңар таварылга эвес. Ол дээрге идепкейлиг хамааты туруштуң, төрээн Тывазының амыдыралынга дээштиг киржилгениң, ооң чогумчалыг болурунга дузалаар дээн чүткүлүнүң түңнели-дир. Бо талазы-биле кады хөй чүүлдерни кылганывыс­ка өөрүүр мен. Бөгүнгү Тыва Россияда чаа овур-хевирлиг апарган. Чараш бойдустуг, материал­ болгаш угаан-­бодал талазы-биле кайгамчык байлак девискээр деп санаткан. Кижилерге-даа, бизнеске-даа улуг-улуг аргаларлыг регион-дур. Ол дээрге бистиң чонувустуң аалчыларга хүндүлээчел чоруу-дур. Чечектелиишкинниң оруун­га рес­публикага чедирип турар улуг дуза­ңар дээш силерге өөрүп четтирдим, эргим өңнүктер!
Байырлалдың хүнүнде силерге быжыг ка­дык­шылды, чогаадыкчы чедиишкиннерни, амы­дыралга идепкейлиг турушту күзедим. Силерге болгаш силерниң чоок кижилериңерге аас-кежикти болгаш чаагай чүүлдерни күзедим!
  Тыва Республиканың 
Баштыңы Ш. Кара-оол.
 
ТӨЛЭЭР ХУУСАА – ЯНВАРЬ 13-ТЕН 28-КЕ ЧЕДИР
 
Январь айның эгезинде пенсия алыр кижилер 5 муң рубль немевээнин көргеш, чамдыктары ужурун билбейн, бот-бодундан айтыржып-даа турган. А херек кырында ол акшаны шилчидер хуусаазы январь 13-тен 28-ке чедир. Ынчангаш ол хуусаада пенсия ап турар кижилерге ук төлевирни пенсиязы-биле кады бээр. 
А пенсиязын почта дамчыштыр январь 3-тен 12-ге чедир ап алган болза, 5 муң рубль­ди январь 13-тен 28-ке чедир поч­тадан ап алыр, пенсиязын бажыңында ап турар болза, почтачылар бажыңынга немей чедирип бээр. Пенсиязын банк таварыштыр ап турар улус январь 3-тен 12-ге чедир пенсиязын ап алган болза, 5 муң рубльди оларга январь 13-тен 28-ке чедир немей шилчидип бээр.
Бо төлевирни 2016 чылдың декабрь 31-ге чедир пенсионер турган кижилер шуптузу алыр. Тывада пенсия алыкчыларының ниити саны 81 муң ажыг.
 
КӨРҮКЧҮЛЕРНИҢ СОНУУРГАЛЫ – ТЫВА КОМАНДАДА
 
Доштан кылган дүрзүлер фестивалын Красноярск 5 дугаар чыл эрттирип турар. Аңаа Польша, Канада, Беларуссия болгаш чурттуң дыка хөй регионнарындан дош чонар командалар киришкен.
Бир дугаар черни Красноярск команда­зының «Дүштер тудукчузу» деп ажылы, ийи­ги черни бистиң республикадан «Снегири» командазының «Тоолчургу кужу», үш дугаар черни Пермь болгаш Омск хоорайларның каттышкан командазының «Көвүктер» деп ажылдары ээлээн. 
Александр Баранмааның удуртканы «Кес­тик» команда «Дерсунуң өртемчейи» деп ажылы-биле «Көрүкчүлерниң сонуургалы» деп тускай шаңналды алган. 
 
МАЛЧЫННАРГА ДУЗА
 
Бай-Тайганың Кара-Хөл сумузунда Тапсы деп черниң малчыннарынга ТР-ниң Ажыл-чорудулганың чамдык хевирлерин бүрүткээр болгаш хайгаараар талазы-биле албаны 5 дүргек сигенни дамчыткан. Ук албан чериниң удуртулгазының болгаш ажылдакчыларының чыгган акшазы-биле саткан сигенни К.Б. Хомушкунуң, С.С. Күжүгеттиң, А.Э. Күжүгеттиң, Ч.Т. Хертектиң, С.Х. Каадыр-оолдуң малчын турлагларынга чедирген.
 
СПОРТЧУ ШӨЛГЕ АЙЫЫЛ-ХАЛАП
 
Январь 9-та Бай-Тайга кожууннуң Тээ­ли суурда спорт школазынга баскетбол ойнап турган 13 харлыг оолче бут бөмбүү ойнаар шөлдүң хаалгазы аңдарылгаш, улуг кем­дээшкинни чедирген. Эмчи дузазын дарый чедирип турбуже, 7-ги класстың өөреникчизи эмнелгеге чок болган. Баш удур чылдагаанын тодаратканы езугаар алырга, бажының мээзинде хааглыг кемдээшкин болганы.
Тываның Баштыңы бо айыыл-халаптың дугайында истелгени чорударын кижиниң болгаш уругларның эрге-ажыын камга­лаар талазы-биле төлээге дааскаш, оолдуң ада-иезинге кажыыдалын илередип, шупту харыысалгалыг албан удуртукчуларынга бо өг-бүлеге деткимчени көргүзерин дилээн.
 
ТЫВА АЪТТАРНЫ ӨСТҮРЕР
 
Тываның Баштыңы Шол­бан Кара-оол Чазак Дар­газының агроүлетпүр комплекизин харыылап турар оралакчызы Байбек Монгушка тыва уксаа­лыг аъттар өстүрер ажыл-агый­ны тургузары-биле ажыл­ды чорударын даас­кан.
«Бо чылдан эгелээш тыва уксаалыг аъттарны өстүрерин онза кичээнгейге алыр бис. Би­рээде, ажыл-агыйларда бар чылгы малдың уксаазын тодарадыры-биле ажылды чорудуп, тус черниң уксаалыг малдарын өстүрери-биле шилиттинген ажыл-агыйларның документилерин четчелээш, уксаалыг аъттар өстүрер ажыл-агыйларның эрге байдалын алыры-биле Россияның көдээ ажыл-агый яамызынче чорудар. Чылгычыларның эрге байдалын улгаттырып, чылгы малдан ап турар продуктуларның өртек-үнезин өстүрүп, оларны садып-саарарынга таарымчалыг байдалдарны тургузарынче онза кичээнгейни салыр. 
Татарстанда аът эъдиниң  колбасазы – казыны кылып турар арга-дуржулгазын өөренип көрүп чордум. Бистиң бараан бү­дү­рүкчүлеривис оларның ар­га-дуржулгазын шиңгээдип ажыглаар болза эки. Чоокка чедир-ле чылгы малдың баш санын камгалап өстүрериниң дугайында чугаалажып келген бис. Чүге дээрге он чыл бурунгаар чылгы малдың ниити саны 20 муң хире турду. А амгы үеде Тывада оон барык 3 катап хөй 68,1 муң чылгы мал бар» – деп, Шолбан Кара-оол демдеглээн.
2017-2019 чылдарда аът ажыл-агыйын сайзырады­ры Ты­ваның агроүлетпүр компле­кизиниң мурнадыр шиитпирлээр хемчеглериниң бирээзи апаар. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол бо адырны деткииринче угланган хемчеглер планын бадылаан.
Мал ажылының тускай эртемниглери чылгы мал чизезин чорудуп тургаш, тыва уксааның аъттарынга паспорттарны тыпсып, электроннуг чиптер-биле оларны дугаарлаар. Ол ышкаш республикада бар чылгы өстүрүп турар ажыл-агыйлар дугайында медээлерни чыып, оларның аразынга тыва уксаалыг аъттарны өстүрер талазы-биле арга-дуржулга солчулгазын, семинарларны болгаш өске-даа хемчеглерни организастаар.
 
БИЗНЕСКЕ ЧИИГЕЛДЕЛЕР
 
2017 чылдан эгелеп Тывага биче болгаш ортумак бизнести деткиири-биле салыышкын кылган акша түңүнге немей 1 рубльге дүүштүр 19 рубльге чедир федералдыг бюджеттен немей акшаландырар. 
Кады акшаландырыыш­кынның бо норма-чижээн “Экономиктиг сайзырал болгаш инновациялыг экономика” программага дүүштүр РФ-тиң Чазаа декабрь 29-та доктаа­лы-биле 2017-2019 чылдарда биче болгаш ортумак бизнести деткиири-биле кү­рүнеден берип турар субсидия акшаларын үлээриниң болгаш тыпсырының дү­рүм­не­ринге өскерилгелер кии­рип тура бадылаан. Тыва би­ле федералдыг бюджеттен ук программаның күү­сел­дези дээш кады акша­лан­дырыышкынның үлүг-хуу­зун көргүзерге 5 биле 95 хуу.
Сибирь федералдыг округтан сайгарлыкчы чорукту деткииринге бо хевирлиг таарымчалыг чиигелделерни чүгле ийи республика – Алтай биле Тыва алган. А РФ-тиң шупту регионнарынга хамаарыштыр алырга, 95 хуу акшаландырыышкын алган черлерниң саны 9. Өске субъектилер-биле деңнээрге, бо дээрге эң бедик көргүзүг-дүр. Чижээлээрге, кожавыс Красноярск крайга хамаарыштыр алырга, федералдыг бюджеттен субсидия акшазын алыр деп кордаар болза, бодунуң талазындан бизнести 41 хуу ак­шаландырар ужурлуг. А Хакасияда программаның акшаландырыышкыны 13 биле 87 хуу азы 13 хуузу регионалдыг, 87-зи — федералдыг бюджеттиң акша-хөреңгизи бооп турар.
 
ХОРАМЧА ЧОК
 
«Енисейская» куш фа­бриказында дагаа­ларны мөөңү-биле соп эге­лээни ол бүдү­рүлге чериниң одалга сис­темазынга болган үре­лиишкиннер-биле кандыг-даа харылзаа чок дээрзин Чазак Даргазының агроүлетпүр комплекизин харыылап турар оралакчызы Байбек Монгуш дыңнаткан.
Тодаргайлаарга, декабрь 31-ден январь 1-же дүне­зинде 19 муң бройлер дагаа турган блоктуң чылыдылга хоолайларының бирээ­зинге үрелиишкин болган түңнелинде ол чер чылыдылга чок арткан. Хамааты камгалалының болгаш онза байдалдар албанының камгалакчылары дарый келгеш, чылыдылга пушкалары-биле дагаалар турган блоктуң иштин чылыдып турган кадында, 370 дагаа сооктан хораан. Арткан дагааларны камгалап четтигипкен.
Эътке дужаар дагааларны ажаап өстүрериниң технологиязын езугаар дагаа чуургазы чазылган соонда, 45 хонук иштинде эки семиртир азыраптарга, дириг деңзизи 2,5 кил чедип турар апаар. Ынчангаш январь 2-ден эгелеп дагааларны соккаш, эъдин дужаарын планнаан турган. Одалга системазынга болган озал-ондак бо планнаттынган хемчеглер-биле капсырлажы бергени анаа-ла таварылга-дыр дээрзин Байбек Монгуш тайылбырлаан.
Бо хүннерге чедир 19 муң дагааның эъдин болбаазыраткаш, ветеринарлыг хыналдаже чоруткан. Бүдүрүлге чери дагаа эъттерин садып-саарган түңнелинде ажылдап алган акшазы-биле ажылчыннарның шалыңын төлээр болгаш чырык, чылыг дээш өрелерин дуглаар.
 
Барыын-Хемчик кожуунда

МАКТАВАС АРГАЖОК

Эрги чылды эки үдеп, Чаа чылды  байырлал шинчилиг уткуп аары-­биле Кызыл-Мажалык суурнуң төвү дыка-ла чараш шиметтингенин көргеш, магадап турар  бис. 
Бо чылын бистиң Барыын-Хемчик кожуун девискээринге хар улуг дүжүп, кудумчуларда, албан черлеринде, бажың-балгаттар чанында оваалай эшкен харның бедии мырыңай улуг-ла тейжигештер болган. Чогаадыкчы, тывынгыр удуртукчулар албан черлериниң чанында хар-биле чуңгуну-даа кылдырып, чылдар дүрзүлери болгаш Соок-Ирей, Харжыгашты-даа тулган кылдыр кылгылап алгылаанын көөрге, көрүштүг, чараш-даа.
Кожуун чагыргазының даргазының хүлээлгезин күүседип турар Альберт Сарыглар, ооң амыдырал-хандырылга талазы-биле бирги оралакчызы Александр Аракчаа оларның деткимче, эгелээшкини-биле  суурнуң төп шивизин, хар-дош-биле кылган хоорайжыгашты төп шөлге каастап дерээни, кайгамчык чараш кылдыр кылганы эрткен-дүшкен чонну, ажы-төлдү өөртүп турарын мактавас аргажок! 
Шынап-ла, хардан кылгаш, өңнеп каан 12 чылдың дүрзү-хевирлери, кежээки үеде чырып турар дош хаалгалар, кончуг улуг хар-оваадан кылган үш талазындан чуңгулап бадар чуңгуну кылганы тоолзуг чараш. Аңаа бичии ажы-төл, ада-иелер, аныктар-даа чуңгулап, амырап-ла турар.
Тургузуп каастаан шиви ынаар-ла чоргаары кончуг көстүп турар. Ооң баарында Соок-Ирей болгаш Харжыгаш, үнүп келген чылдың каас-чараш Дагаазы. Шивини долгандыр шөйген өңнүг сайгылгааннарны кежээки үеде көөрге, чаражын чүү дээр!
Бистиң караавысты өөртүп, сеткиливис­ти сергедип кээр чараш чүүлдү кылырынга хөй-ле кижилерниң киржилгелиг болганы мактаксанчыг. Хар хоорайжыгаштың хевир-дүрзүзүн чуруп белеткээн кижи кожуунда хоочун культура ажылдакчызы, чурукчу Биче-оол Майны башкы. Улуг хемчээлдиг ажылдарны кылып, шеверлээн улустар Ак-Довурак хоорайдан чалаттырган, «алдын холдуг», ус-шевер оолдар Радик Ооржак, Шолбан Сарыглар, Ангыр-оол Ооржак база Алдын Иргит.  Шеверлекчи бригаданы тургускаш, кады ажылдап, удурткан кижи Алдын Холай-оолович Иргит. Бо оолдарның доозазы чуруур болгаш шеверлээр ажылдар кылыр талазы-биле арга-дуржулгазы улуг. 
Эштериниң дугайында Алдын Холай-оолович: «Бо оолдарда багай аажы-чаң чок, чаңгызы-даа арага аас дивес, бүдүжү эки эрлер. Оларны мен хүндүлеп, чоргаар­ланып чоруур мен» — деп чугаалаар. 
Соок-чарда ажылдаан оолдарны изиг-­ханнадып, ашкарып-чемгерип, ажылын деткип турган улус база бар. Оларга Кы­зыл-Мажалык суурнуң Төлээлекчилер хуралының даргазы Ба­тый Коштай-оол­ович болгаш кожуун архитектору Мерген Кенденович, амыдырал-хандырылга харыылаар Артыш-оол Байырович база дүштеки изиг аъш-чем-биле «Чечек» болгаш «Дамырак» уруглар садтары харыылап турганын демдеглевес аргажок. 
Харлыг хоорайжыгаштың байырлыг ажыдыышкыны культура ажылдакчыларының онзагай, солун оюн-көргүзүү-биле эрткен. 
Эрткен-дүшкен чоннуң бо кылган чүүлдерге хамаарыштыр үнелээн сөстерин киирип көрейн. Светлана Хамнаараковна Донгак, Эрги-Барлыктан хоочун тыва дыл башкызы:
— Чыл улуг харын үрүп, чеже-даа кадыг-дошкун бооп турар болза, бойдустуң халавынга бастырбайн, мындыг чараш чүүлдү кылып, бисти өөртүп турары эки-дир. Езулуг сеткилинден бердинип ажылдаан-дыр. Шивиниң каазын Москвада шивиге дөмейлексээр-дир мен. Бистиң Эрги-Барлык суурда база шору кылдынган болдур бис ийин.
Херел, аныяк ада:
— Суурувуска мындыг чараш чүүлдү кылганын бир дугаар көрүп тур мен. Эки-дир, эки! Кылган кижилерге четтирдим дээр апаар.
Алдын-Сай, өөреникчи: 
— Кожуун төвү черге хар хоорайжыгаш, улуг чуңгу кылганын онзазындым. Элээди болгаш бичии-даа оолдар, уругларның маңаа, арыг агаарга ойнап, дыштанып ап турарын көөрге, эки-ле чүве-дир.
Полина Монгуш, пенсионер:
— Чоннуң уруг-дарыынга чараш кылдыр кылганы онза-дыр, чүгле үревес чүве болза.
Сайлык Владимировна, методист башкы: 
— Чылдарның хевир-дүрзүлерин мрамордан чонуп каан-биле дөмей-дир. Шевер оолдарның ажылын үнелевес аргажок.
Кызыл-мажалыкчыларга Чаа чыл уткуй кылган чараш «Хар хоорайжыгаш» дээш кожуун баштыңынга, кожууннуң удуртулгазынга, ажылды күүсеткен шевер оолдарга үнүп келген 2017 чылда аас-кежикти, ажыл-ижинге чедиишкиннерни, быжыг кадыкшылды күзедим.
Оюмаа МОНГУШ.
Кызыл-Мажалык суур.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.