1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЯНВАРЬ 13 - РОССИЯНЫҢ ПАРЛАЛГА ХҮНҮ

АЖЫЛЫМ – АКСЫМ-КЕЖИИ
 
Солун ажылы-биле харылзаам бичиимде-ле эгелээн. «Тываның аныяктары» солунга авамның корреспонденти­леп ажылдап турган үелеринде, ре­дак­цияның өрээл­­дери, бижик кагар машиналар даажы, хоочун журналистерниң шыдыраалап турары, 5-6 харлыг үемде-ле сагыжымда хевээр арткан. 1995 чылда Кызылдың педагогика колледжин доозуп тургаш, диплом ажылымга «Сылдысчыгаш» солунну шилип алган мен. Ону белеткээрде, ук солуннуң кол редактору Александр Сан-оолович Шоюн хөй-ле материал­дар чыып бергени меңээ улуг дуза болган. Ол-ла чылын, колледжти доозупкаш, «Эне сөзү» солунга ажылдай бергеним база таварылга эвес. Чүге дизе ол үеде Тывада бир дугаар компью­терлер-биле дериттинген, аажок сайзырап олурар херээжен­нер солунунга ажылдаары меңээ дыка солун турган. Кол редактор Артык Хөм-Оттуковна Ховалыгның секре­тарындан эгелээш, чагаа килдизинге, компьютерге парлаа­рынга, солун чыскаарынга, сөөлүнде харыысалгалыг секре­тарьга чедир ажылдаанымга ында ажылдап турар хоочун журналистерниң мени өөредип, деткип чораанында деп бодаар мен. Бир-ле дугаарында мени өөредип эгелээн дагдыныкчым Сииринмаа Сояновна Чооду, компьютерге Елена Өктек-ооловна Монгуш, харыысалгалыг секре­тарьга Галина Шырвановна Монгуш ажылдың чажыттарынга өөреткен. Ол үелерде «Эне сөзү» солуннуң редакциязынга Седен Кудурукпаевич Хертек, Таан-оол Попанаш­ович Хертек, Мижит-оол Мынмыр­ович Саая, Светлана Салчаковна Балчыр дээн ышкаш хоочун журналистер-биле эгин кожа, оларның арга-дуржулгазын, билиг-мергежилинге өөренип чораанымга чоргаарланыр мен. Солун ажылынче ханы кирип, сонуургай бээр бир чүүлдү Артык Хөм-Оттуковна оттуруп каан. Ооң бир онзагай талазы кижиниң салым-чаяанын дораан эскерип каар. Мени “Эне сөзү” солуннуң, «Кадын» сеткүүлдүң чуруктарын, каасталгазын харыылаар кылдыр дааскан. Ол ажылымны улуг сонуургал, күзел-биле кылып турганымны ам-даа сактыр-дыр мен.
Тываның хоочун солуну «Шын» со­­луннуң редакциязынга ажыл­дай берге­ним­ни аксым-кежии деп санаар мен. Бо хүннерге чедир кандыг арга-дуржулгалыг база хоочун журналистер, ажылдакчылар-биле кады чаңгыс коллективке ажылдавадым дээр. Чоокта чаа аравыс­тан чоруткан коллегаларывыс, хоочуннарывыс Владимир Федорович Чадамбаны, Даңгыт Иргитович Чыдымны, Светлана Өктековна Ооржакты сагыш-сеткилимде эң-не чоок, чылыг сактыышкыннар-биле сактып чоруур мен. Ылаңгыя Владимир Федорович-биле кыштың соогунда Эрзин, Тес-Хем кожууннарже сургакчылап чораа­нывыс черле уттундурбас. «Бай-Хөл» арат ажыл-агыйының мал согар цегинге бызаа ышкаш улуг ыттан дезип турганывысты сактып кээримге, дыка чаптанчыг. Владимир Федорович үргүлчү фотоаппарадын чүктеп алган чоруур болгаш, оозун камнап, хөртүк харга дүже-дүже маңнап органы ам-даа караамда чуруттунуп кээр. Ол хирезинде тырттырып четтигипкен болган, езулуг дуржулгалыг фотокорр ол ийин. Даңгыт Иргитович улуг, чаагай мага-боттуг, чымчак сет­кил­диг. Бодунуң ажылы чеже-даа хөй, чайы чок-даа болза, ай­тырыглыг кире бээрге, черле ойталавас, айтып бээр кижи.
Ынчангаш мээң амыдыралым дээрге-ле ажылым деп санаар мен. 20 ажыг чылдар дургузунда ажылдаан Парлалга бажыңы мээң ийи дугаар бажыңым апарган деп болур.
Алдынай СОЯН.
 
ИВИЖИЛЕРЖЕ  АЯН-ЧОРУК
 
Журналист амыдыралымның дургузунда эвээш эвес солун ужуражылгаларга таваржып, кайгамчык кижилер-биле чугаалажыр аргалыг болган мен. 
2013 чылдың декабрь эгезин­де хоочун ивижи Сайзана Чаш-ооловна Кол редакцияга аалдап кээп, журналис­тер­­­ниң кайы-би­рээ­зин иви­жи­лерниң амыдырал-чуртталгазын сонуургадыры-биле чалаан турган. 
Тываның эң чараш булуңу Тожу кожууннуң Хараал хемниң ивижилеринге ужуражыр дээш, фотокорреспондент Чингис Саая-биле декабрь 4-те үнүпкен бис. Ойна хем агаар-бойдустуң чылыг болганы-биле ам-даа эки доңмаан, кылаңайнып агып чыдар. Элээн чоруп орувуста, "ГАЗ-66" маркалыг улуг машинавыстың мурнуку дугуйлары дош адаанче кире берген. Мындыг кадыр-берт орукка чоруп чаңчыкпаан кижиге берге болгаш коргунчуг болду. Чолаачывыс Алексей Чертов, ооң ийи дузалакчызы, ивижи угбай өөренгени аажок дыка дүрген үне халышты. Эр өөрүвүс дошту бензин хирээзи-биле хирээлеп, лом-биле чара соктап, демир троссту чоон пөшке шарааш, машинаны ооң дузазы-биле чүткүдүп тургаш, хемни кежип келдивис. Ол хемге машинавыс 5-6-даа катап дүжер часкан чүве. Орай кежээ “Ойна” алдын тывыжының ажылдакчыларының чурттап турган бажыңнарынга хондувус. Ийи таңныыл демир суугуну одап, аң эъдинден кылган манчылар-биле хүндүледи.
Тайгага кежээ үнүп келирге, хемниң шулураажы дыңналып, сылдыстар дыка чоок болгаш аажок чырык кылдыр көзүлдү. Агаар дыка арыг, шыпшың.
Эртенинде бедик арт, сыннарның оңгул-чиңгил оруктарынга машинаның кабиназының иштинде өпейледип, оруу­вусту уламчыладывыс. Диңмирээшкин деп арт кырынче халдып үнүп орувуста, машинавыс аңдарлыр деп барган. Кортканымдан алгы-кышкым аажок. Чанымда ивижи угбай биле чолаачы каттыржып: “Машина аңдарлып кээп дүжер-даа болза, ажырбас, көдүрүп алыр бис” деп мени оожуктуруп турган. Арт кырынче үне халдып келирге, сүрлүг, бедик, төнчү чок тайгалар көстүр. Салгын-хат пөштерниң харын дүжүр хадып турар.
Ол-ла хүн 4 шак үезинде Хараал хемниң чанында ивижилерниң турлаанга чедип келдивис. Бажың чанында 20 ажыг ивижилер бисти уткуп алды. Ийи хире шак болганда ивижилер сайгарлыкчы Алексей Чертовка аң, балык эъдин, мыйызын, киш кежин дужаап эгелээн. Ивижилер шупту эр улус, оларның аразында аныяк оолдар хөй.
Декабрь 6-да оттуп келиривиске, улуг-улуг маңган ак хар чаап тур. Аныяк ивижи Эртине Балбыр чурттап турар майгынынче чалады. Чингис биле ивилер мунуп чораан эвес бис, Эртине канчаар мунарын тайылбырлады. Бистиң ивилеривисти бодунуң ивизинге баглап алгаш, ыңай-бээр чортуп шенеди. Дорт олурбас болза, кээп дүжери мыя бо. Аныяк ивижиниң майгынының чанында 30 хире иви оъттап, дузун чылгап тур. Дыка улуг мыйыстарлыг, улуг, биче, коңгулуурларлыг ивилер, бистерни манаан дег, чаңгыс черде бөлүглежип алган турлар. Ивилерни тырттырып, Эртинениң майгынынга шайладывыс. Ол ивилер дег чараш, чааш, шыдамык болгаш олардан угаанныг мал чок дээрзин аныяк ивижи чоргаарал-биле чугаалады. 
Тайга-сынның аңының, балыының эъдин, кежин, мыйызын дужаагаш, акша-төгерикти эрес-кежээ, кызымаа-биле ажылдап ап чоруур, амыдыралчы ивижилерни көргеш, кижи магадаар. Олар чүгле ивилерин азырап өстүреринден аңгыда, часпас адар аңчылар. Эң кол өңнүү – аңчы ыт. Эки аңнаар ыттыг болза, олчазы хөй болур. 
Кызылга декабрь 7-де кежээкиниң 22.00 шакта онза солун, уттундурбас аян-чоруувустан ээп чанып келдивис. Солунчунуң чымыштыг ижиниң ачызында каас-чараш Тожу черге чедип, ырак-узак тайга-сында чурттап чоруур ивижилер-биле ужурашканывыс уттундурбас сактыышкын болуп арткан.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
 
ДЭЭРНИҢ СЫЛДЫСТАРЫ ДЕГ ТӨНЧҮ ЧОК 
 
Чүгле номчуп, бижип өөренип алгаш, демдег­лелдер бижииринге дыка ынак чораан мен. Оон бээр та чеже дептерни долдур бижээн кижи мен. Кежээниң-не олуруп алгаш, ол хүн болган онзагай болуушкуннарны доозазын бижиир чаңчылдыг турдум. 
Сүт-Хөл кожууннуң Кызыл-Тайга ортумак школазын дооскан мен.  Элээди класстарга  төрээн чогаал болгаш тыва дыл кичээлдерин четтикпейн манаар турдум. Чүге дээрге ол эртемнерниң башкызы Наталья Доржуевна Ондарның кичээл эрттирери өскелерден бир тускай, онзагай кижи. Ооң уржуундан-на боор демдеглелдер бижиир чаңчылым улам күштелген деп бодаар мен. 
Ынчалза-даа школаны дооскаш, Тываның күрүне унивеситединче өөренир аргам чок болган. Амыдыралдың аайы-биле каяа-даа ажылдап, чүнү-даа кылып чордум. Ол үелерде демдеглелдер кылып, бодалдарымны саазынга дүжүрүп бижиир чаңчылымны черле салбаан мен. Ону албан-биле кылыр дээш-даа эвес,  а ала-чайгаар сагыш-сеткилим ону кылырын  менден негей бээр турган.  
 “Шын” солуннуң редакциязынга ажылдаарын сүмелээрге, эгезинде бодумга дадагалзап шаг болган мем. Ынчалза-даа чоок улузумнуң меңээ идегелиниң, бүзүрелиниң күштүүн көргеш, шенеп көөр деп шиитпирлеп алдым.  Ынчан “Шын” солуннуң кол редактору Инна Мамбый-ооловна Дамба-Хуурак турган чүве. Ол мээң парлалга шугумунга ажылдаар оруумну ажыдып, кандыг-даа дуржулга чок мени ажылга хүлээп алганынга өөрүп четтирип чоруур  мен. Ажылдап чедип келген коллективимде  кижи бүрүзүнүң  тускайлаң, онзагайын ам-даа магадап чоруур мен.   Даргамның меңээ бир дугаар берген даалгазын күүседип, уйгу-дыжым чидирипкеш, бижиттинип турганымны  дыка эки сактыр мен. Ол дээрге 2014 чылдың октябрь айда “Шын” солунга  “Ондактыг оруктарда чаштар” деп ат-биле  бир-ле  дугаар үнген чүүлүм ол.  
Оон бээр хөй эвес үе эрткен-даа болза, амыдырал-чуртталгамга, ажылымга хөй-ле солун болгаш уттундурбас ужуралдар, болуушкуннар болган. Кижилер-биле чугаалажып, оларның ажыл-агыйын, хууда амыдыралын, бодалдарын үлежип, номчукчуларга “хоптаныр”  ажылымга дыка ынак мен. Амы-хууда бодумну аас-кежиктиг кижи-дир  мен деп санаар мен. Чүге? Чүге дээрге, бирээде, ынак ажылын кылыры дег аас-кежик кайда боор.  Ийиде,   Александр Шоюн, Шаңгыр-оол Суваң, Даңгыт Чыдым, Владимир Чадамба, Надежда Эргеп, Светлана Балчыр дээн ышкаш Тываның ат-сураглыг солунчуларының, чогаалчыларының арга-сүмезин, өөредиин ап, кады ажылдап чоруурум-дур. Ынчангаш хоочун коллегаларымга болгаш амгы үеде кады ажылдап чоруурум аныяк солунчуларынга Россияның парлалга хүнүн таварыштыр, дээрниң сылдыстары дег, черниң элезини дег, төнчү чок аас-кежикти, кадыкшылды, ынакшылды, салгалдарны эң-не кол чүве солун ужуралдарны, чогаал­дарны, очерктерни, интервьюларны, медээлерни  ам-даа бодарадып, номчукчуларны өөртүрүн  күзээр-дир мен. 
Айдың ОНДАР.
 
ХООЧУН ЖУРНАЛИСТЕР-БИЛЕ ЭГИН КОЖА
 
Кижиниң амыдырал-чуртталгазында база бир эң-не чу­гула чүүл – ооң ажыл-ижи, үүле-херээ болгай. Бодунуң сонуургаары, сеткил-чүрээнге таар­­жыр мергежилди шилип алыры – кижиниң хуу күзелинден ха­маар­жыр. Мен бодум би­чии чажым­дан-на уран чүүл­ге, чечен чогаалга сонуургалдыг, ылаңгыя шүлүк чогаалынга ханы хандыкшылдыг болуп өзүп келген мен. Школа дооскан соонда, аңгы-аңгы албан черлеринге ажылдап, ында-хаая шүлүк бижип чоруп тургаш, бир катап бодумнуң бижип алган чогаал­дарымны “Шын” солунга парладып көрзе дээн бодал-биле редакцияга чедип келген мен. Ынчан “Шын” солуннуң кол редактору Инна Дамба-Хуурак турган чүве. Ол мени аныяк шүлүкчү, культура, чогаал килдизиниң корреспондентизи Шончалай Мааты-оолга душтуруп каан. Ооң соонда эвээш-биче-даа болза, Шончалайның ажыктыг арга-сүмезин ап, ооң деткимчези-биле солун арнынга шүлүктерим чырыттынган соонда, сорук кирип, чечен чогаалга сонуургалым улам-на күштелген.
Өске албан черлеринге ажылдап тургаш, “Шын” солун-биле харылзаам үспейн, удаа-дараа шүлүктеримни, чечен чугааларымны парладып, солун чүүлдерни-даа бижип турган мен. А кажан үжүк-бижик, сөс-биле сырый холбаалыг ажылдаар күзел меңээ төрүттүнүп кээрге, 2017 чылдың март айның ортан үезинде база-ла “Шынның” редакциязынга чедип келгеш, келген сорулгамны каш сөс-биле каксы чугаалаарымга, кол редактор Александр Шоюн хоочун журналист Шаңгыр-оол Суваң мени деткип, культура, чогаал килдизиниң корреспондентизи кылдыр хүлээп алган. Оон бээр он ай эрткен. Ол он айның дургузунда республикада ады-сураа билдингир апарган журналис­тер-биле эгин кожа ажылдап, оларның үнелеп четпес арга-сүмезин алыр улуг аас-кежиктиг болганымга аажок өөрүп, чоргаарланып чоруур мен.
Солунчунуң ажыл-ижи чай чок чымыштыг-даа болза, хөлчок солун. Ажылым колдуунда уран чүүл, чогаал-биле холбаалыг болгаш, Тывавыстың сураглыг кижилери — артистери, чогаалчылары-биле удаа-дараа ужуражып, чамдыктары-биле харын-даа чоок өңнүктер болуп, оларның мерген сөзүн дыңнавышаан, уран сөстүң ужуундан туттунуп алгаш, улус-чонга бараан болуп чоруурундан онза мергежил-даа, салым-чол-даа турар деп бе?!
Эрес КОЛ.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.