1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЁЗУ-ЧАҢЧЫЛДАРНЫ - АНЫЯК-ӨСКЕНГЕ

Оюн-тоглаа үезинде.
 
Шагаа бүдүүзүнде Ты­ва­ның национал музе­йинге Кызыл хоорайның школаларының өөреник­чилеринге чөөн чүк чон­нарының чурагайы-биле  Чаа чылды уткаан езу-чаң­чылдарны өөредип көр­гүскен хемчеглер хөйү-биле эрткен. 
Аңаа ниитизи-биле хоорай школаларының 50 ажыг эге бол­гаш ортумак классчылары идепкейлиг киришкен. Ада-өгбе­лерниң бурун шагдан бээр эрттирип, чаа чылды уткуп, байырлап чорааны тыва чоннуң хөй янзылыг сүзүк-чаңчылдары-биле сырый холбаалыы чугаажок. «Ша­гаа… бойдуска, күш-ажылга, даштыкы хүрээлелге, культурага болгаш ниитилелге ак сеткилдиг, арын-нүүрлүг хамаарылгалыг болурун алгап-йөрээн сүзүктүг үе болур… Сүзүк дээрге бүгү-ле эки чүүлдер сиңген чаңчылдар, билиг­лер, угаадыглар болгаш кижиниң ак сагыжы-дыр. А «сүзүктээри» дээрге ук чүүлдерни чаш болгаш чалыы салгалдың кижилериниң угаан-бодалынга, аажы-чаңынга бириктирерин ынча дээр» – деп, педагогика эртемнериниң кандидады Галина Сундуй «Шагааның сүзүктери» деп эртем-өөредиглиг илеткелинде бижээн.
Алдан-Маадыр аттыг нацио­нал музейниң ажылдакчылары келген класс бүрүзүнге Шагаа-биле холбашкан чаңчылдарны тайылбырлап, өөреник­чилерниң боттарының киржилгези-биле езулалдарны кандыг янзылыг эрттирип болурун тайылбырлап, херек кырында көргүскен. Сөөлгү үеде Шагаа­ны чон калбаа-биле демдег­леп, ооң чамдык нептереңгей  чаң­чылдарын сагып эрттирип ту­рарын онзалап демдеглээри артык эвес. Ылаңгыя аныяк-өс­кенниң национал идик-хевинге сонуургалдыг апарганы өөрүнчүг. Музейге келген өөреникчилерниң, ылаңгыя эге классчыларның чараш кылдыр кеттингени каракка, сеткилге өөрүнчүг. Олар боттарының каас-­шиник даштыкы овур-хевири болгаш өөрүшкүлүг сагыш-сеткили, шимээн-даажы-биле музейге, Шагаа эрттирип турар девискээрже онзагай байырланчыг байдалдың тыныжын эккеп турганзыг. Музей ажылдакчылары олар-биле бир деңге кажыктап, тевек теп, аът шалбадап, аскак-кадайлап, чинчи чажырып ойнап, боттарының бичии чораан делегейинче катап эглип келген ышкаш болуп турганы чугаажок. Тыва  өг тургузуунуң, ооң онзагайын болгаш өг-бүлеге сагыыр чаңчылдар, саң-салырының ужурунуң, езу-чурумунуң дугайында база өөреникчилерге музей ажылдакчылары тайылбырлап таныштырган.  
Музейге келген уругларның каас-чараш кылдыр кеттингенин көргеш, идик-хепти даа­раарының, кедериниң езу-чурумунче кичээнгей салыр үе келгенин кижи бо-ла бодай бээр. Янзы-бүрү өңгүр, айыраң-шокар, хөй чинчи-шуру-биле каастаан,­ кылагар кезектери колдаан болурга-ла, национал идик-хевивисти даараарының болгаш кедериниң чаңчылдарын сагып турарывыс ол эвес болгу дег. Тыва национал хеп бурун шагдан бээр тургустунуп, тыптып келген ужур-уткалыг, төөгүлүг. Аңгы-аңгы чоннарның амыдыралында идик-хеп чаңчылдары эң турум, улуг өскерлиишкиннерге чагыртпаан материалдыг культура болуп артканы онзагай. Көшкүн болгаш мал ажыл-агыйлыг чораан тывалар кедер хептиң эптиинче кичээнгей салып чорааны-биле чергелештир ооң эстетиктиг болгаш уран-шевер талазынче кичээнгейни угландырып, сагыш-сеткилиниң чырык, арыг үзелдерин каасталгага сиңирип чорааны билдингир. Бичии кижилерге хөй-ле каасталгалар, шаптыктаар кезектерден тургустунган хеп эптиг эвес бо­луп, оларның хостуг ойнап, бодун алдынарынга шүүттүү чугаажок. Уругларга бичиизинден эгелеп езулуг тыва хептиң хевири кандыг болурун, ооң кезектериниң аттарын, тыва тонну канчаар шын кедериниң дүрүмүн айтып бээр. Национал хептер даарап чоруур херээжен кижилер улустуң быжып даараар­ чаңчылдарын ам-даа сагып чоруур Тыва тоннуң хевирин үндүр быжып даараары – бурунгу үндезинниг, ужур-уткалыг. Уругларга, чижээлээрге, «шыва тон», «негей тон», «хураган кежи тон», «улуг хою», «даштыы хою»; «өөк», «дошка-өөк», «тон чеңи», «уштук», «кандаа­зын», тон курунуң дугайында билиглерни чугаалап берип, кыс кижиниң тону кандыг ылгалдыг болурун база өөретсе эки.  Чамдык уруглар национал платьелериниң кырындан кандаазынныг база болгулаар. Ооң төөгүзү, кедер ужуру база бир аңгы болур. Национал идик-хеп онзагай төөгүлүг, ужурлуг чаңчылдар-биле, көшкүн болгаш хүн бүрүде амыдыралы-биле холбашкан чоннуң материалдыг культуразы болур деп үстүнде айыткан бис. Аңаа хумагалыг хамаарылгалыг болуп, ооң үндезин дөзүн хажытпазы бистерден, улуг кижилерден хамааржыр. Үелер эртерге, национал идик-хевивистиң чиңгине  дөзү, овур-хевири, ооң-биле холбашкан чаңчылдарывыс балалы бербес ирги бе деп чүүлдү ханы бодаар апаар бис. Ол бүгү бистиң өзүп орар салгалывыска, оларның келир үезинге чугула херек.
Тыва оюннар бүрүзү база-ла ужур-уткалыг, уругларның сайзыралынга чугула болгаш авааңгыр кашпагай, сагынгыр болурунга чаңчыктырар.  Бөгүнгү салгалывыстың чамдык кезии тевекти бир дугаар көрүп турар болганда, ону теп ойнаарының дүрүмүн билбези чугаажок. Кажыктарның аңгы-аңгы талаларын кандыг дириг амытаннар-биле дүрзүлеп, «хой», «өшкү», «инек», «аът», «теве» деп адаарывысты билбестери база кайы хөй. Уругларывыстың мындыг чүүлдерден чыдып калганы хомуданчыг. Ону бичиилерниң четпестери, чүве билбези деп санавас турган боор. Ылаңгыя эге класстар өөреникчилеринге, кажан оларның шупту-ла чүүл­дү билип алыксаар, сонуургалы идепкейлиг үезинде езу-чаңчылдарже, ол хире назы-харлыында билген турар ужурлуг чүүлдерже кичээн­гейин угландырып, өөредири черле чугула. Өзүп орар салгалы долгандыр турар улуг кижилер кайы көвей: ада-иелер, кырган-авалар, кырган-ачалар, класс башкылары. Ындыг-даа болза оларны улуг буруудадыр эргевис чок. Боттарывыс база шупту чаа-ла өөренип, бир шагда байырлап демдеглээрин хоруп каапкан турган Шагаавыстың ужур-чаңчылдарын чаа-ла эгидип, шиң­гээдип ап турар болгай бис.
Тыва чаңчылдарны, культураны көдүреринге тус-тус черлерде хөй-ниити-организацияларының киржилгезиниң үлүү улуг болур ужурлуг. Күш-ажылчы, патриот­чу кижизидилгени болгаш улусчу чаңчылдарны сайзырадырынче ажыл-херээн угландырган хөй-ниити организациялары эвээш эвес. Чижээлээрге, Республиканың болгаш Кызыл хоорайның регионалдыг Хоочуннар чөвүлели бо талазы-биле эвээш эвес ажылды кылып чорудуп турар. Күш-ажыл, дайын хоочуннарының чөвүлели эге организацияларында хаара туттунган. Бо хүннерде Туризм төвүнге болуп эрткен Шагаа-байырлалынга хоорайның эң идепкейлиг хоочуннары национал идик-хевин кеткилепкеш, чыглып кээп, тыва чоннуң чаңчылдарынга хамаарышкан езулалдарны эрттирип, байыр­лап хөглээн. Ыр-шоор, кожа­мыктар, йөрээлдер хөй-ле болган. Кол-ла чүүл – бистиң хоочуннарывыс мага хандыр дыштанып, өөрүшкү-маңнайлыг тарап чоруткан. Ак чолдуг Шагааның базымы тыва черге хере-хере болуп, ооң эң ыраккы булуңнарын безин эргип каапканы билдингир. Хоочуннарның идепкейлиг туружунуң үлегерин, мерген угаанының чажыттарын, күш-ажылчы, амыдыралчы арга-дуржулгазын аныяктарга дамчыдып бээри олар-биле сырый харылзаалыг болурундан хамааржыр. Хоочуннар биле аныяктарның харылзаазы быжыг болур болза-ла, улуг үүле бүдер, бурунгаар базым шапкынчыыр.
2012 чылда республиканың Адалар чөвүлели тургустунганы бистиң хөй-ниити амыдыралывыста база бир чаа чүүл болур. Ук эгелээшкинни республиканың удуртулгазы, яамылар, өөредилге черлеринде деткип турар. Ооң-биле чергелештир, чылдың-на ноябрь­ айда Адалар чөвүлелиниң шуулганын эрттирер дугайында шиитпир база хүлээп алдынган. Республика школаларында 180 ажыг чөвүлелдер бактаап турар. Бистиң республикавыста тургус­тунган Адалар чөвүлелиниң хөй-ниити организациязы Россияның эки дээн эгелээшкиннериниң санында кирип турар болгай. Ооң уставында уруг-дарыг кижизидеринге, өг-бүлениң быжыг, чедимчелиг болурунга адаларның киржилгези, үлүү мурнуку одуругда турарын айытпышаан, эр кижиниң бедик хей-аъдындан, ат-алдарындан сагыш-сеткил байлаандан нии­тилелдиң бо хүнү, келир үези чугула хамаар­жыр деп демдеглээн. Адалар чөвү­лелиниң ажыл-херээ ам-даа шуудап, аныяк-өскенни культур­луг аажы-чаңның, улусчу чаңчылдарның, ат-алдарлыг төөгүвүстүң үлегеринге кижизидер чугула ажыл-үүлеге киржилгези, аныяк салгалга деткимчези көскү черни ээлээр боор деп идегедивис.
Музейге болуп эрткен­ Ша­гаа хемчеглериниң башка­рыкчыларының салган айтырыг­ларынга оолдар, уруглар саат чок, мурнун былаажып харыылап, шүлүктеп, ырлашканнар-даа. Эвээш санныглары үлегер домактап, кожамыктап, тыва ырыларны ырлашкан. Каас-чараш, өңгүр кылдыр кеттингилеп алгылаан, харын-даа чамдыктары кадыг-идиктерлиг уруглар, оолдарның өөрүшкүлүг арын-шырайын көргеш, чамдык чигзиниглиг айтырыглар, четпестер дугайында бодалдар баштан ырап чоруй баар. Бичии уруглар-биле харылзажып чугаалажыры өөрүнчүг, солун-даа. Оларның күзели, сонуургалы кандыгыл деп чүүлдү шиңгээдип албышаан, аныяк кижилерге кандыг янзылыг деткимчени чедирип, дузаны кадып болур ирги бис? Амыдыралчы, ажыл-ишчи арга-дуржулгавыстың кайы талазын «сөп берип», орук айтып болур ирги бис деп чүвени моон билип алыр бис.   
Оларның делегейже көрүжү делгем, күзел-чүткүлү бедик дээрзин Шагаа байырлалының хүннеринде ужуражып харылзашкаш, база катап  билдивис.
«Шагаа силер бүгүдеге аас-кежикти, хөй-ле өөрүшкүнү сөң­незин! Өөредилгеңерге улуг-улуг чедиишкиннерни күзедивис, кү­зелдериңер чайлаш чок бүдер болзун, уруглар! Билир бис, келир чылын моон-даа улгадып өзе бээр силер, угаан-меде­релиңер улам сайзырап, билир чүүлдериңер ам-даа хөй апаар дээрзинге бүзүрээр бис. Келир чылын Шагаада база катап ужурашкыже, байырлыг!» — деп сөстер-биле байырлашпы­шаан, музей ажылдакчыларының айтып берип, өөредип турган чүүлдерин сактып ап, аңаа немей чаа билиг­лерни шиңгээдип алыр дээрзинге бүзүреп артывыс. 
Любовь ШОЙДУК,
Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң эртем ажылдакчызы.
Айдана КУУЛАРНЫҢ тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.