1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮЛЕГЕРЛИГ ТЫВА ӨГ-БҮЛЕ

Москва хоорайда чурттап, ажылдап чоруур тыва өг-бүлениң онзагайы, бот-тускайлаң ойнаар-кыстар театрын диригжидип, чылдың-на Шагаада оюн-баштак көргүзүү-биле бараан болуп чорууру. Чүгле ол эвес, Москваның «Кочевник» деп этнопаркта улуг-биче чонга ыдар уран тоолу шиижиткен амыдыралче көжүп, шимчеп турары кайгамчык. Маңаа делегейниң кандыг чоннары аалчы болуп келбес дээр. Виктор Шуулейович Куулар өг-бүлези-биле тыва аъш-чемин делгеп, оюн-тоглаа­зынче чалап, оларны магададып, хөгледип, тыва национал ойнаар-кыстар театрын сайзырадып турары мактанчыг.
– Ам чүнү кылып тур силер, Виктор Шуулейович?  –  деп айтырыгга ол мынчаар харыылаан:
– Уругларга болгаш улугларга тоолчугажым ыдып берип, салаалар бажынга ойнаар-кыстарым-биле ойнадып, бо уран чүүлдү сайзырадыр дээш ажылдап тур мен. Хостуг үе меңээ тывылбас – дээш, карманындан бичии ойнаар-кыстар уштуп эккелгеш, ону салаалар баштарынга кедире каапкаш, шимчээшкиннерни көргүзүп олуй-солуй ойнай бээрге, арын-шырайы база өскерлип, күүсеткен рольдарынче «хуулуп турар» кижи болду. Ооң чечен-мерген дыл-домаа дыңнаксанчыг. Чугаа аразында ойнаар-кысты чазап, холу черле куруг олурбас, бир-ле чүүлдү кылган турар. 
А бичии уругларга салааларга шимчээшкиннер – угаан сайзыралының мергежили-дир. Кайда, телевизорда мультфильмнер боор ийик. А мында уруг боду ойнап, тудуп, өттүнүп ажылдаар, чугааланыр. Ооң оюн көргүзүү бичии уруг­ларга сагыш-сеткил, чугаа культуразын байлакшыдарынга кедергей идиглиг. Тыва национал школаларга, уруглар садтарында чаштарны чараш чаңга кижизидер, өөредир – езулуг театр уран чүүлү бо ышкажыл. Амгы үеде театр уран чүүлүн школаларга башкылаарын сүмелеп турар. А Виктор Куулар он чыл бурунгаар Кызылдың школачыларынга ойнаар-кыстар театрын салааларга ойнадып, көргүзүп турган.
–  Школаларга башкылап, тыва дыл кичээлинге чугаа сайзырадырының езулуг бир хевири бо ышкажыл – деп, ынчаарда тыва радиога ооң дугайында дамчыдылга белеткеп тургаш, ол дугайын чугаалап турганым сактып ор мен.
– Ясли-садик уруглары дыка сонуургаар, а эге класс өөреникчилери шуут сиңнигип кайгаар, арай деткимче чок болур чүве-дир – деп, ол харыылаан. Ойнаар-кыстың овур-хевирин диригжидип мынчаар таныштырган:
– Бо дээрге Чучуунай-дыр, а бо Токулай. Шыяан ам – дээш ойнап кириптер. Ооң кижизидикчи утка-шынарлыг тоол аянныг оюн көргүзүү тыва национал школаларга  чугулазын ам-даа бодап чоруур мен. 
«Москва хоорайның № 163 библиотеказынга, Шагаа бүдүүзүнде Виктор Шуу­лейович Кууларның «Каас-балың» деп театржыткан бот-тывынгыр оюн көргүзүү чылдың болуп турар.
«Токуу» деп өг-бүлениң ойнаар-кыс көргүзүүнүң театржыткан оюн шиизи Бүгү-россияның «Поющего эпоса» мөөрейге (Карелия Республиканың Кижи хоорайга (2016ч) шаңналдыг черни алган. Салааларга «Чучуунай», «Токулай» көргүзүү көрүкчүлерни магадаткан. Бичии уруглар ол ойнаар-кыс­тарны салааларынга кедип, тудуп, ойнап шенээн. Шии көргүзүглүг тоолдуң оюн көргүзүүнге чаңгыс кижиден аңгыда киржикчилер база херек апаар, ол бодунуң өг-бүлезин уран чүүлче чайгаар эвилелдеп алгаш, ойнап турары бо.
2017 чылдың Шагаазында Виктор Кууларның «Ойтулааш», «Те самы», салааларга оюн-баштак солун көргүзүү чаңгыс чер-чурттугларын магададып сонуургаткан. Ооң эң-не онзагай чүүлү, чаңгыс көргүзүгнү каш-даа катап ойнап, күүседип турар болза, сөс-домаан кажан-даа катаптавас, улам байыдып, чаартып, сайзырадып чорууру.
Ол кежээге МКУ-нуң аспирантызы Омак Шыырап тыва ойнаар-кыстарның төө­гүзүнүң кыска тайылбырын чорудуп, кежээни улам шиник киирген. А кежээниң организакчылары Москваның «Тыва» төп культураның Генеалогтуг чурт-шинчилел ниитилелиниң №163 библиотеказы болган.
Бо өг-бүлениң ижер-чиири, идик-хеви, оюн-көргүзүү – үндезин тыва. Национал тыва езу-чаңчылын Россияның девис­кээринге сайзырадып, бараалгадып, кадагалап чоруур үлегерлиг тыва өг-бүле. Уруг-дарыы эртем-билиглиг, ховар мергежилдиң кадрлары болган. Өөнүң ишти Нина Хунан-Караевна бухгалтер мергежилдиг, а Виктор Шуу­лейович – архитектор. Тыва ойнаар-кыстарның тоолчургу оюн-көргүзүүнүң бот-чогаадылгазын Россияның девис­кээринге мынчаар ойнап, үндезин тыва культураны сайзырадып чоруур чаңгыс чер-чурттугларывыска чоргаарланыр ужурлуг бис. Виктор Куулар ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы деп атка төлептиин шагда-ла бадыткаан дээрзин чугаалаксадым. А бо атты чүге берип болбас деп…
Виктор Шүүлейович Москвага тыва өгнү тип, аңаа үндезин тыва культураны сайзырадып болурунуң аргазы барын сүмелеп турар. А моолдар, башкирлер ында өглерни шагда тип алган, кедергей сайзырап турда, а тывалар чоонган бис. Виктор Кууларның уран чогаадылгазын  деткип көрзе чүл?
Лидия Иргит,
чогаалчы.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.