1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮНДҮРҮГДЕН ОЙЛААР ДЭЭШ, КАЖАРЛАП БОЛБАС

Чажырып, бузуруп ажыл чорудар, ооң-биле чергелештир үндүрүглер төлээринден ойталаксаар чоруктар чүгле Тывада эвес, бүдүн Россияда нарын айтырыгларның бирээзи. Ол хамаанчок, даштыкы чурттарда-даа ындыг байдал бар. Бо дээрге кол нургулайында сайгарылга ажыл-чорудулгазында удуртукчу кижилерниң акша-хөреңгиге экономия, камналга талазын бодааш, аргажоктан кылып турар чүүлдери-дир. Ындыг ажыл берикчилерин бир талазында билип көрзе-даа, өске талазында агартыр база аргажок. Чүге дээрге кажарлаашкыннарның артында ажылчын кижилерниң социал амыдыралы турар болгай. 
Россия Чазаа регионнарга улусту чажыт ажылдадыр чорук-биле шыңгыы демисежир даалганы үш чыл бурунгаар берген. Ол сорулганы күүседир дээш, олар ажылын шапкынчыткан деп болур. Регионнарда ооң кол кураторлары – Күш-ажыл болгаш социал хөгжүлде яамылары. Бүдүү ажылдап турар кижилер турбазын дээш, оларның санын кайы хире кызырарының чурагайларын Чазак чылдың-на дагзып каар. Россия Чазаа шак ындыг саннарны Тывага база айтып берген. Ынчангаш кызып-ла турар: 2017 чылдың ноябрь­ 10-да байдалды көөрге, муниципалдыг комиссия­лар 422 рейдини чоруткан. Ооң түңнелинде 4217 ажылдакчы-биле күш-ажыл керээзи чардынмааны илереттинген.
Ынчап келирге, акша-шалы­ңын «чагаа хавынга» алыр 4217 ажылдакчының келир үеде пенсия­зы база шөлээзи эвээш,­ аарый бергеш, бюллетень төлеттирип алыр аргазы чок, чаңгыс сөс-биле чугаалаарга, ол кижилерниң социал камгалалы чок болур-дур. Ажыл берикчизи күзээр болза, херекчок чүве ужун ажылдакчыны үндүр «октап» болур, кайнаар-даа хомудаар, чаргылдажыр харыың чок. Күш-ажыл сайыды Людмила Тас-оолдуң чугаалап турары-биле алырга, мурнуку чылдарга бодаарга, бүдүү ажылдаар чорук кызырлып турар. Ынчангаш Пенсия фондузунче ажыл берикчилериниң киирип турар камгаладылга дадывырлары улгаткан. Чижээ, 2015 чылда ооң түңү 14102 муң рубль турган болза, 2016 чылда – 20134,21 муң рубль болган. Бо чылын база ынчалдыр көвүдеп турар.
Күш-ажыл болгаш социал хөгжүлде яамы­зы кажарлаашкын-биле канчаар демисежип турарын отчеттаар дээш, журналистерни эрткен пятница хүнүнде ажык ажылдыг хуу бүдүрүлге черинче чалаан. Ол дээрге реклама бүдүрүлгелиг «Город*ОК» деп компания-дыр. Ооң директору Владимир Викторович Журавлев, даштындан көөрге-даа, чугаалажырга-даа, аянныы, топтуу кончуг кижи болду. Реклама бүдүрер бизнести ол 2008 чылда эгелеп алган. Кандыг-даа сайгарлыкчы кижиге эгезинде эң берге чүве – бизнес чорудар оран-сава. Ажылдап алган акшаң аренда өртээнче үне бээр. Че, оон аңгыда бүдүрүлге кылыр дериг-херексел херек, ооң өртээ талыгыр. Владимир Журавлев баштай бир эжи-биле «Бизнес-инкубаторга» өрээл хөлезилеп, ийи компьютерлиг, ийи принтерлиг, сканерлиг эгелээн.
2012 чылда күрүнеден 500 муң рубль деткимче алгаш, аңгы оран-савага чединип, лизинг-биле улуг дериг-херексел садып алыр аргалыг болган. Оон бээр-ле бут кырынга туруп, бүдүрүлгезин калбартып эгелээн. Ам ийи цехтиг шору бүдүрүлге чери кылдыр хөнүп келген, 6 ажылчын олутту тургускан, ооң кырынга ам ийи стажер база өөредип турар. Ажылдакчыларның шуптузу-биле хоойлу езугаар керээни чарган, «бүдүү хөделип» турар кижи чок. Владимир Викторович боду мооң мурнунда орук черинге-даа, тудугга-даа ажылдап тургаш, «чагаа хавынга» ажыл төлевири ап турган таварылгазы база бар, ынчан чээли алыксааш, банкыга бодунуң орулгазын бадыткадып чадап каанын сактып чугаалады. Ынчангаш ажылдакчыларынга акша-шалыңны ак сеткилдии-биле эки төлеп берип турар.
Чагыкчылар кайы хире кээп турарын сонуургадым: хүнде 10 хире кижи, а чамдыкта 20 безин чеде бээр. Кандыг-даа бизнес чагыг­лардан дорт хамааржыр, орулга оон кирер. Бүдүрүп алган продукцияң азы ачы-дузаң чонга херек-ле болза, эгелеп алган бизнезиң шуудап чоруй баар. Чүгле продукцияны азы ачы-дузаны чонга эки шынарлыг кылып бер, оон калбарып, сайзырай бээр сен. «Город*ОК» компания рек­лама ачы-дузазы чедирип турар деп дем чугааладым. Бүдүрген бараанын чонга чарлап, сонуур­гадып, дыңнадырда, солун, чараш реклама херек болгай.
Ол-даа ындыг-дыр, база «чажыт рекла­ма» апарды ышкаш. Ам чажыт хевирге бизнес чорудуп турар ажыл берикчилеринче эглип кээлиңер. Ындыг удуртукчулар-биле чүгле тайылбыр ажылы чорудар чүве-дир. Кажар аажылаашкынга хамаарыштыр дорт-ла ажыглаптар хоойлу-дүрүм чидиг эвес. Рейд чоруткан муниципалдыг комиссия улус­ту чажыт ажылдадып турар ажыл берикчиге чүгле сагындырыг кылыр. А ол катап туттуруп алыр болза, ооң дугайында ТР-де күрүнениң күш-ажыл инспекциязынга дыңнадыр. Муниципалдыг комиссияда чагыргадан, үндүрүг, полиция, ажылга хаара тудар албан черлеринден, Пенсия фондузундан улус киржип турар. 
Бизнес чорудары амыр эвес, ону эгелеп алган улустан рынокка ийи-чаңгыс-ла кижи «ылдыртынып» чыдып каар. Эгезинде суг дыка берге, үндүрүүң, да­ды­вырларың эккел-ле дээр, ынчангаш көпеек санын кам­наар. Сайгарлыкчыларның оозун билгеш, күрүне үндүрүг чиигелдезин кылырын оралдажып турар. Чижээ, бо чайын хуузунда, бажыңында ажыл, ачы-дуза хевирлери ажыдып алган чамдык улусту үндүрүгден хостаар дугайында Тываның хоойлузу-даа хүлээп алдынган. Ону база эки билип алгаш, ажыглаары чугула боор ийин. Күш-ажыл сайы­ды Л. Тас-оолдуң сүмелеп турары-биле, олар чурттап турар черинде үндүрүг инспекциязының учедунга туруп алыры чугула, оон 2017-2018 чылдарда алган орулгазындан үндүрүг төлевес. 
Күш-ажыл болгаш социал хөгжүлде яамызының чорудуп турары «Чаагай чорукче базымнар» деп төлевилели маңаа элээн дузалыг хире. Ооң дугайында бо чылдың май айда «Шын» солунга база бижээн мен. Төлевилелдиң кол-ла сорулгазы – Тываның чурттакчы чонунуң амыдырал деңнелин бедидери. Кижилер боттарының бүдүрген продукция­зы-биле өг-бүлезин чемгерип шыдаар, хуу дузалал ажыл-агыйын тудар, артыкшылдыын аңаа-маңаа сайгарар аргалыг болур. Ол база өг-бүлеге немелде орулга болбайн канчаар. Социал төлевилелдерде киржип турар өг-бүлелерниң аъш-чеминиң шынары экижиир, социал харыы­салгазы улгадыр, азырадыкчы хөөнден уштунар.
Боттары боттарын ажыл-биле хандырып турар улус-биле социал керээлерни чарар ужурлуг. Черде чурттап орар кижилер бажыңының чанынга картошканы, ногаалар аймаан олуртуп ал­гаш, суггарып өстүрер. Саап ижер инектиг болурунче чүткүүр. Ынчан ам бодуң продукцияң, сүдүң бар болур. Ооң ачызында бодуң амыдыралың экижиир. Чаагай чорукче базымнар ол-дур, мындыг ажылдар кылырга, күрүне сенден үндүрүг тыртпас. Кажарлаар чорук маңаа турбас ужурлуг, чүге дизе сен бодуңга ажыл берикчи-дир сен. Яамының чүткүп турар сорулгазы – ажылды ажык болдурары (легализация) боттаныр.
А улуг бизнесче хаара туттунган сайгарлыкчы кижилер чонунуң амыдыралын бодап, ажылдадып ап турар улузунуң социал камгалалын хандырып, оларның-биле күш-ажыл керээ­лерин чарып алыры чугула. Чеже-даа экономия дээш акша харамнанырга, ооң алыс эгилдези шоолуг эвес болур, бизнес чорбайн барза канчаар. Ажылдадып алган кижилериниң келир үезин, пенсиязы, шөлээзи, бюллетенин төлээри ышкаш социал деткимчезин бодаары ажыл берикчизи удуртукчунуң бодунга буянныг болур. Эки кылган чүве эргимчелиг болгай. Ону сактып чорза эки.
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.