1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮНҮП-КИРГЕН ЧОН ҮЗҮЛБЕС

Кызыл кожуундан аныяк өг-бүле Айдың, Айдана Ондарлар.

 

Чылдың-на эртер өглер мөө­рейинге бо удаада база-ла шупту кожууннардан көдээ ишчилер идепкейлии-биле киржип келген. Кайы ырактан илдең маңган ак өглер Тос-Булакты аян-шинчи киир каастапкан.

Аалдарны кезип, чугаалажып чо­руурга, колдуунда-ла аныяк өг-бүлелер, Тываның Чазааның "Аныяк өг-бүлеге –  кыштаг" төлевилелиниң киржикчилери ажыл-амыдыралын, аал-оранын таныштырып келген. Шак ындыг аныяк өг-бүле Кызыл кожуундан Айдың, Айдана Ондарлар кидис өөн бүрүнү-биле дерип алгаш келген. Өгнүң ишти-даштын-даа көөрге, бир онзагай. Делгем, чырык кидис өгде аъш-чемни делгеп салган, үнген-кирген чонунга аяк-шайын куткан эвилең-ээлдек-даа. 

Мөңгүн-Тайга кожуундан база-ла чоокта чаа малчыннап үнген аныяк өг-бүле өөн тип алган тур. Чиңгис, Чойган Иргиттер эрткен чылын "Мөген-Бүрен" бүдүрүлгезиниң аныяк малчыннары болган. Байызы деп черде кыштаан тудуп кылып алган, ам Тоолайлыгда малын чайлагладып турарлар. Өгнүң херээжен ээзи Иркутскиниң аграрлыг университедин 2 чыл бурунгаар дооскаш, ооң соонда малчын амыдыралче шымнып кирген. Олар Сайыр биле Сайхо деп ийи уруглуг. Кайызы-даа мал ажылынга сонуургалдыг. 

 Оон ыңай Чөөн-Хемчиктиң Баян-Таладан аныяк малчыннар Чаян, Лада Ооржактар 2016 чылда 200 хойну хүлээп алгаш, бо чылын Мерген Кууларга хүлээткен. Лада Ооржак дээди эртемниг технолог. Боттарының шеверлээн кидис өөн мөөрейге киириштирип келгеннер. Ооржактар 4 уруглуг. Ам дээрезинде Сыын-Чүрээнде малын чайлагладып орарлар. Бо аныяк өг-бүлени кожууннуң чагырга болгаш культура ажылдакчылары деткип келген. 

Чамдык өглерниң даштында тараа хооруп, соктап, челбип турары солун. Бо талазы-биле мастер-классты Ийи-Талдан Херел, Мира Кыргыстар кожуунну төлээлеп келген өөнүң чанында көргүзүп турлар. Өгнүң ээлери Кежик Ламажай, Алисия Сурун-оол олар. Бо аныяк өг-бүле 2014 чылда герефорд уксаалыг инектер алгаш, оларны бо хүнге чедир онча-менди кадарып чоруурлар. Өөнүң ыяжын шевер хоочун Быс­таан-оол Серен-оол чазап кылган. Эрткен чылын Наадымда бо кожууннуң өө ийи дугаар черге төлептиг болгаш, шаңнаткан чүве. Бо удаада база-ла шыырак белеткенген. 

Сүт-Хөлдүң Бора-Тайгадан Артыш Сарыглар, Шолбана Донгак 6 чыл мал малдап чоруур. 2019 чылда "Аныяк өг-бүлеге — кыштаг" төлевилелинге киржир изиг күзелдиглер. Амгы үеде чылгылыг, инектерлиг, ам шээр мал кадарарын шиитпирлеп алган. Бо өгнүң чанында сүт-хөлчүлер быштак кылган, дүк ээрген, дыткан, чай чок мастер-класс көргүскен турлар. Эрткен-дүшкен улус кады кылчып-даа турар, өөн бүрүнү-биле дерип алган. Эрткен чылын бо кожуундан келген өг 3 дугаар черге төлептиг болуп, шаңнаткан. 

 Ырак-узак Тере-Хөл кожуундан маңган ак өгнүң ээлери Борис Дагба, Франческа Бадыраа олар болду. Болар-даа бирээзи арга-дуржулгалыг хоочун малчын, а өгнүң херээжен ээзи Франческа Ивановна Шынаа сумузунуң баштыңы. Кидис өөн мөөрейде киириштирип келген, дүрүм езугаар шуптузун четчелеп кылган улус болду. Бо кожууннуң төлээлери ол орандан өгнү чүдүрүп алгаш, черниң ыраандан-даа оспаксыравайн чылдың-на дыка идепкейлиг киржип келир чаңчылдыглар. 

 Бо чылын туризмни хөгжүдери-биле өглерни кандыг-даа омак-сөөк улустарга сонуургадыр сорулганы салган, ынчангаш өглерниң эжиктери кымга-даа ажык база тыва чаңчылдар талазы-биле мастер-класс­тарны көргүзер кылдыр планнаан дээр­зин ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының төлээзи Алла Ондар дыңнатты. 

Эрзин кожууннуң төлээлери аржаан­нарын, хөлдерин тайылбырлаан аян-чорукчуга таарымчалыг хуудустарын белеткеп алганы онза болду. Чижээ, сурагжаан Төре-Хөлче, Кежеге даанче, Ак-Хайыракан аржаанынче сонуургап чедерин бижээн. Шынап-ла, Тыва дээрге кайгамчык аржааннарның, хөлдерниң чурту-дур ийин, мынчаар таныштырып турар болза эки-ле-дир. Бо Наадымда өглерден улус үзүлбейн турду, ооң мурнунда ол чараш өглерже кирери берге чүве. Ам харын, улуг-биче чон-даа, даштыкы чурттардан келген аян-чорукчулар-даа үнүп-кирген, чурукка тырттырган, дыка сонуургаан.  

Докулчак ак өглерден аңгыда тоолзуг Тожунуң чону база тос чадырын типкен. Мынаар черле кижи үзүлбес, чадырже оочурлап алгаш кирип турар. Чадырның чанында тожу чонунуң каасталгаларын, суй белектерин база делгээн. Чадыр иштинде көшкүн ивижилерниң дериг-херексели, эм оъттары, аяк-савазын шуптузун делгээн. Бо чадырның ээзи Светлана Демкина. Ол орус, тыва дылдарга тожунуң ивижилериниң дугайында тайылбырлап берип турду. Ону соңгаар хоорайлардан келген аян-чорукчулар дендии сонуургааннар. Оон ыңай чадырның чанында тожунуң ивилери хамык чоннуң кичээнгейин хаара тудуп турган. Чурукка тырттыржып, ивиниң бызаазын чассыдып-даа турарлары бар.

 Шынап-ла, эскерип турарга, чоннуң хөй кезии өглерни, тожуларның чадырын сонуургап кезээн. А кидис өг мөөрейинге бо чылын тиилелгени Чөөн-Хемчиктиң төлээлери чаалап алган. Ийи дугаарын Эрзин кожуун, үшкүзүн Кызыл кожууннуң Кур-Чер суурдан аныяк­ өг-бүлениң кидис өөн шииткекчилер үнелээш, шаңналдарны тывыскан. Черле ынчаш чылдан чылче шупту өглерниң шыырак белеткенгени эскеринчиг болгаш демдеглексенчиг.

Ася Тюлюш.

Авторнуң тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.