1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮРЕГДЭЭРИ БЕЛЕН, КАТАП ТУРГУЗАРЫ БЕРГЕ

Кандыг-даа күрүнеде чоннуң амыдырал-чуртталгазы ол чуртта социал-экономиктиг байдалдың көрүнчүү болур дээри-ле чөп. Чон ажыл-агыйлыг, аъш-чем аймаа болгаш өске-даа хереглелдиң барааннары-биле хандыртынган, ажы-төлүн эктинден элетпейн, хырнындан аштатпайн өстүрүп, эртем-сургуулга өөредип чоруур-ла болза, чуртта социал-экономиктиг байдалдың экижип олурарының демдээ ол.
Эрткен чүс чылдың 90 чылдарында чуртка болган экономиктиг кризистиң соонда хоозуралдың чылдарын көрүп, чурттап эрттивис. Берге үелер кижилерни бодандырып, кижи бүрүзүнүң чуртталгазы ооң холунда, өг-бүлезиниң, ажы-төлүнүң келир үези олардан хамааржыр деп чүвени медереп биле берген. Эки чурттаар дизе-ле, ажыл чок олурбайн, амы-хуунуң ажыл-агыйын эгелеп, мал-маганны тудуп, бажың чанының огородун сайзырадып, картофель, ногааны элбээ-биле өстүрери чугула. 
Каяа-даа, кандыг-даа черге чон аразындан бодунуң шимченгир, ажылгыр-тудунгуру-биле ылгалып үнүп кээр кижилер турар. Ындыглар, шынап-ла, мал-маганны өстүрүп, бажың чанының ажыл-агыйын хөгжүдүп, хууда биче бүдүрүлгелерни ажыдып, ажылдап кирипкеннер. Чижээ, 2013-2014 чылдарда Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» губернатор төлевилелинге дүүштүр көдээниң ажыл-ишчилери күрүне деткимчези-биле сүт болбаазырадыр 17 цехти, 177 биче бүдүрүлгелерни ажыдып, 2557 кижини ажыл-биле хандырган. Оон аңгыда 105 арат-тараачын ажыл-агыйларын тургузуп, 800 кижини ажылче хаара туткан. Түңнелинде ажыл-агыйжы кижилер өг-бүлезинде, дөргүл-төрел бөлүүнде күш-ажыл кылып шыдаар кижи бүрүзүн ажылче хаа­ра тудуп, оларның хей-аъдын көдүрген. Ийиде, өг-бүлелер аъш-чем болгаш көдээ ажыл-агый продуктулары-биле боттарын хандырып эгелээн. Үште, биче бүдүрүлгелерге, бажың чанының дузалал база арат-тараачын ажыл-агыйларга бүдүрген продуктуларының артыкшылдыын рынокка садып-саарып, акша-көпеекти ажылдап ап турар апарганнар.
Көдээниң ажыл-ишчилериниң бажың­нарының чанында амы-хууда ажыл-агыйлары, биче бүдүрүлгелери, арат-тараачын ажыл-агыйлар хөгжүп сайзырап, чоннуң амыдырал-чуртталгазы экижип-ле турар болза, чуртувус экономиктиг силгиишкиннерге белен алыспас, политиктиг чылдагааннар-биле садыг-саарылга талазы-биле кызагдадып, санкцияларга таварышса-даа, ону белени-биле чурттап эрте бээр бис. Чурттар аразында садыг-саарылга үргүлчү чоруп турар болганда, агаар-бойдустуң коргунчуг халаптарынга таварышкаш ийикпе, азы эжелекчи дайыннар уржуундан кайы-бир чуртка эгелээн экономиктиг кризис, халдавырлыг аарыг-биле бир дөмей, өске чурттарның, ооң иштинде бистиң чуртувустуң экономиказынга хора чедирип болур. Ындыг үелерде чон оон качыгдавас, чүге дээрге өг-бүле бүрүзү дузалал ажыл-агыйларлыг, хууда бүдүрүлгелерлиг, арат, тараачын ажыл-агыйларлыг болгаш, хереглел рыногун тус черниң барааннары-биле хандырып, чурттуң экономиказын быжыглаарынга төлептиг салыышкынын киире бээр дээрзинге чигзиниг турбас.

Уланчызын 2017 чылдың апрель 11-де үнген №39 "Шын" солундан номчуңар.

Даш-оол МОНГУШ.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.