1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮШ ТАЛАНТ - ҮШ САЛЫМ

«Чогаадыкчы чорук ыдыктыг ынакшылдан хей-аът алыр».
Б. А. Астафьев.
Тываның культуразының болгаш уран чүүлүнүң сайзыралынга Рушевтерниң өг-бүлезиниң киирген үлүг-хуузу канчаар-даа аажок улуг. 
Наталья Дойдаловна тыва профессио­нал танцы уран чүүлүнге бодунуң уттундурбас изин арттырган, а Николай Константиновичиниң тыва театрның тургустунарынга болгаш сайзыралынга киириштирген үлүү улуг. Ол тыва чогаалдың болгаш театрның классиказы болган «Хайыраан бот», «Дөңгүр-оол» дээш оон-даа өске шиилерни тургузарынга каас­талга-шимелдезин кылган. Н.Рушевтиң шимелдези шиини онзагай аян-шинчи киириптер шынарлыын театрның хоочун артистери сактып чугаалаар. 1959 чылда Рушевтер «Ак-көк хемниң кижилери» деп уран-чечен фильмни тургузарынга база киришкеннер. Олар Москвага чурттап турза-даа, Тываның чогаадыкчы интеллигенциязы-биле харылзаазын үспейн, үргүлчү чагаалажыр, долгажыр, оларның квартиразының эжии чаңгыс чер-чурттугларынга кезээде ажык турган. 
Чогаадыкчы салым-чаяанныг өг-бүлениң чуруттунар уран чаяалгалыг кызы Надя Рушеваны билбес кижи чок, ооң ады бүгү делегейде алдаржаан, тыва чоннуң чоргааралы болган. Рушевтерниң төрелдери болгаш уруу Надяның мөгейикчилери оларның бөдүүнүн, культурлуун, кижизиин үргүлчү сактып чугаалажыр. 
Декабрь 9-та Тываның национал музейинге Надя Рушеваның 65 харлаа­нын, Наталья Ажыкмаа-Рушеваның 90 харлаанын демдеглеп база Николай Рушевтиң чогаадыкчы ажыл-ижин  таныштырган «Yш талант — үш салым» деп делгелгениң байырлыг ажыдыышкыны болган.
Делгелгениң авторлары талантылыг өг-бүлениң амыдырал-чуртталгазының бичии кезээн көргүзерин кызытканнар. Музейге чаңгыс-даа делгеттинмээн экспонаттар бары онзагай. Надяның фломастер, тушь, пастель-биле чураан чуруктары: Пушкиниана, Лев Толстойнуң «Война и мир», А. Сент-Экзюпериниң «Бичии тажы» деп тоожузунуң маадыры, «Надя Рушева Э. Ремарктан өөренип тур» деп сериядан чуруктар дээш оон-даа өске. Николай Рушевтиң Наталья Дойдаловнаны чураан «Лимбилиг кыс» деп  портреди, «Ак-көк хемниң кижилери» деп уран-чечен кинофильмниң, «Кодур-оол биле Биче-кыс» деп тоолдуң эскизтери дээш оон-даа өске. 
Эң-не солун, онзагай чүүл — өг-бүле­ниң Москвада квартиразының бир кезээн тургусканы. Ында эрткен вектиң 60-70 чылдарының эт-севи: столда телефон аппарады, шкафтың полкаларында номнар, суй белектер, аяк-сава, шак, бурган дүрзүлери, чоок кижилериниң фото-чуруктары. Ол бүгү эдилелдер чаңгыс-даа шыйбак чок, чаа ышкаш көстүр. Наталья Дойдаловнаның эт-севинге камныг, арыг-силиг чорааны оон-на көстүп турар. Делгиирлерде өг-бүлениң хуу эдилелдерин делгээн: шаңналдары, чагаалары, Надяның очкизи, чуруттунар будуктары, бийирлери ол-ла хевээр, бодаарга, чаа-ла чурааш, салып каан ышкаш. Николай Константинович биле Наталья Дойдаловнаның бот-боттарынга хүндүткелдиин, ынакшылының күштүүн ында делгээн чагаалардан номчуп болур. Николай Константинович: «Здравствуй моя милая женушка, моя подружка, моя мечта!...» деп бижээн чаңгыс чагаазы безин чүнү чугаалап турар-дыр. 
Надя Рушеваның чуруктарының делгелгелери ол 12 харлыг турда-ла эге­лээн. Москвада квартиразындан эккелген аңгы-аңгы хоорайларга эртип турган делгелгелериниң чарлалдарын бир хана долдур аскан. 
База бир сонуурганчыг чүүл – «Бичии кентавр» («Кентавренок») бир делгиир­ни каастап турар. Делегей чергелиг «Кентавр» деп кино фестивалының кол шаңналын Надяның «Бичии кентавр» деп графиктиг чуруунга үндезилеп кылган.
Ызыгуурундан интеллигент Николай Константинович биле бирги тыва балери­на Наталья Дойдаловнаның чаңгыс кызы уран чүүл делегейи — чараш, таа­рым­чалыг, эки чүүлдер аразынга, ада-иезиниң кызыгаар чок ынакшылының, чылыг эргелелинге өскен. Бот-боттарынга бүзүрелдиг, шынчы өг-бүлениң кызы Надя­ның делегейже көрүжү, чуруттунар аргазы  өскелерден ылгалдыг, бир аңгы онзагай.
Рушевтерниң өг-бүлезиниң архиви­ниң ак-кара фото-чуруктары Национал музейниң база бир чоргааралы. Ында Наталья, Николай база Надежда Рушевтерниң эң-не аас-кежиктиг үелерин көргүскен. Олар чогаадыкчы күш-ажылы база уран чүүлү-биле үезиниң шылгараңгай кижилери чораан.
«Yш талант — үш салым» деп делгел­гениң байырлыг ажыдыышкынынга             Р. Кен­­денбиль аттыг республиканың уран чүүл школазының бичии балериналары, хөгжүмчүлери база Надя Рушева аттыг уран чүүл школазының салым-чаяанныг өөреникчилери оюн-көргүзүүн бараалгаткан.
Национал музейниң директорунуң хүлээлгезин күүседип турар А.М. Монгуш, ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы А.П. Дамба-Хуурак делгелгени ажыдып байыр чедиргеннер. Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралының депутады Анатолий Серен, Сесерлиг школазында Н. Ажыкмаа-Рушева аттыг музейниң директору Светлана Бадарчы, Аныяк көрүкчүлер театрының (ТЮЗ) уран чүүл удуртукчузу Айлана Чадамба, Н. Рушева аттыг уран чүүл школазының директору Оксана Видутина база ТКУ-нуң башкызы Любовь Кара-оол Рушевтерниң өг-бүлезиниң дугайында чылыг сөстерни чугаалап, сактыышкыннарны кылган. Чогаалчы Зоя Донгак Москвадан албан-биле делгелге ажыдыышкынынга келгеш, бодунуң бижээни «Надя Рушеваның авазы» деп номун 300 экземплярны немей парладып турарын дыңнаткан. ТР-ниң өөредилгезиниң тергиини Антонина Шожун Н. Ажыкмаа-Рушевага тураскаат­кан «Дириг хевээр» деп шүлүү-биле делгелгениң байырлыг кезээн дооскан.
Рушевтерниң өг-бүлезиниң дөргүл-төрели, эш-өөрү, билир, таныыр чоок кижилериниң сактыышкыннары, чылыг сөстери-биле ажыдыышкын дыка таптыг, таарымчалыг байдалга эрткен. Аалчылар Национал музейниң ажылдакчыларынга мындыг онзагай делгелгени кылганы дээш өөрүп четтиргенин илереткеннер. 
«Yш талант — үш салым» деп делгелге музейниң аалчыларының болгаш Рушевтерниң өг-бүлезиниң мөгейикчилериниң күзелдии-биле баар чери апаар дээрзи маргыш чок.
Алдынай СОЯН.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.